Bánh chưng và bánh tét làm từ cùng một bộ nguyên liệu gốc: gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn (heo), gói lá rồi luộc nhiều giờ. Khác nhau lớn nhất là hình dáng và lá gói: bánh chưng vuông, gói lá dong, phổ biến ở miền Bắc; bánh tét hình trụ dài, gói lá chuối, phổ biến ở miền Trung và miền Nam. Từ cái hình ấy kéo theo cách cắt, cách ăn, món ăn kèm và cả những câu chuyện riêng của mỗi miền.
Hai chiếc bánh, một mâm Tết
Với người Bắc, Tết là "thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ, cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh". Với người miền Nam, chiếc bánh tét đặt trên bàn thờ cạnh mâm ngũ quả cũng mang đúng vị trí ấy. Ở miền Trung, nhiều nhà gói bánh tét, cũng có nơi gói cả hai.
Hai loại bánh không phải đối thủ. Chúng giống hai giọng đọc của cùng một bài thơ: nội dung chung là gạo nếp, đậu, thịt, lá và nồi bánh đỏ lửa đêm cuối năm; khác là nhịp điệu và giọng.
Bánh chưng: truyền thuyết Lang Liêu và hình vuông
Chuyện bánh chưng gắn với truyền thuyết Lang Liêu, được chép trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện dân gian được biên soạn vào cuối thời Trần, sau được nhuận sắc ở thời Lê. Theo truyện, vua Hùng muốn chọn người nối ngôi, bảo các hoàng tử tìm lễ vật dâng cúng tiên vương. Lang Liêu nghèo, được thần mách lấy gạo nếp làm bánh: bánh vuông tượng trưng cho đất, bánh tròn (bánh giầy) tượng trưng cho trời.
Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu. Nhưng nó cho thấy từ rất sớm, người Việt đã coi chiếc bánh gạo nếp là lễ vật trang trọng nhất, gắn với ý niệm biết ơn trời đất và tổ tiên.
Hình vuông của bánh chưng được giữ bằng khuôn gỗ hoặc bằng tay gói khéo, gấp lá dong thành bốn góc. Lá dong mọc nhiều ở rừng và vườn miền Bắc, mặt lá rộng, mềm, khi luộc cho màu xanh đặc trưng ở lớp nếp sát lá.
Bánh tét: hình trụ và cái tên "tét"
Bánh tét có dạng trụ dài, gói bằng lá chuối, buộc lạt nhiều vòng. Tên "tét" thường được giải thích theo nghĩa trong tiếng miền Nam: "tét" là xẻ, cắt ra. Khi ăn, người ta dùng chính sợi lạt quấn quanh bánh để cắt thành từng khoanh tròn. Có ý kiến khác cho rằng "bánh tét" do chữ "bánh Tết" đọc trại. Cả hai cách giải thích đều phổ biến, chưa có tài liệu nào xác quyết.
Về nguồn gốc, có truyền thuyết gắn bánh tét với đoàn quân Tây Sơn ra Bắc: bánh dài, dễ mang theo, để được lâu. Truyền thuyết này được kể nhiều, nhưng không có sử liệu chính thức nào xác nhận. Cách giải thích thực tế hơn là chiếc bánh thích nghi với nguồn lá và nếp sống ở phía Nam: lá chuối có sẵn quanh nhà, bánh hình trụ quấn chặt dễ luộc và dễ cất trong khí hậu nóng.
Khác nhau ở đâu: nhìn từ trong ra ngoài
| Tiêu chí | Bánh chưng | Bánh tét |
|---|---|---|
| Vùng phổ biến | Miền Bắc, một phần Bắc Trung Bộ | Miền Trung, miền Nam |
| Hình dáng | Vuông, dẹt | Trụ dài |
| Lá gói | Lá dong (có nơi lót thêm lá chuối) | Lá chuối |
| Cách cắt | Cắt chéo hoặc cắt ô bằng lạt giang | Cắt khoanh tròn bằng lạt |
| Nhân thường gặp | Đậu xanh, thịt lợn ba chỉ, hạt tiêu | Đậu xanh, mỡ heo, thịt; nhân chuối, nhân ngọt |
| Màu nếp | Xanh lá ở lớp ngoài | Trắng, hoặc tím (lá cẩm), xanh (lá dứa) |
| Món ăn kèm | Dưa hành, giò, thịt đông | Dưa món, củ kiệu, thịt kho |
| Ngày thường | Bánh chưng rán khi bánh cứng | Bánh tét chiên giòn hai mặt |
Nhân bánh
Bánh chưng Bắc khá "kỷ luật": đậu xanh đãi vỏ, thịt ba chỉ ướp muối tiêu, hành. Nhiều nhà giữ đúng công thức của bà, của mẹ. Bánh tét đa dạng hơn: bánh mặn nhân đậu và mỡ heo hoặc thịt, bánh chay nhân chuối hoặc đậu, bánh ngọt. Ở miền Tây có bánh tét lá cẩm cho nếp màu tím, bánh tét lá dứa cho màu xanh, có nơi nhân trứng muối.
Biến thể ít người biết
Miền Bắc không chỉ có bánh chưng vuông. Nhiều vùng gói bánh chưng dài, gọi là bánh tày hay bánh chưng dài, khá giống bánh tét về hình dáng. Ở vùng núi phía Bắc có bánh chưng gù, bánh chưng đen trộn tro thực vật. Ngược lại, ở nhiều gia đình miền Nam gốc Bắc, bánh chưng vẫn được gói đều mỗi Tết. Ranh giới "Bắc vuông, Nam tròn" vì vậy chỉ đúng ở mức khái quát.
Vì sao mỗi miền chọn một dáng bánh
Không có tài liệu nào ghi một ngày người miền Nam "quyết định" gói bánh tròn. Sự khác nhau hình thành dần qua nhiều thế hệ, và có thể hiểu qua mấy yếu tố:
- Nguồn lá: Lá dong mọc nhiều ở miền Bắc. Đi về phía Nam, lá chuối phổ biến hơn, dài, dai, hợp để quấn bánh trụ.
- Khí hậu: Tết miền Bắc lạnh, bánh để được lâu. Miền Nam nóng quanh năm, bánh quấn chặt, nhiều lớp lá giúp giữ bánh tốt hơn trong vài ngày Tết.
- Lịch sử di dân: Người Việt mở đất về phía Nam qua nhiều thế kỷ, mang theo phong tục bánh gạo nếp và điều chỉnh theo sản vật nơi ở mới, như chuối, dừa, lá cẩm.
- Khẩu vị: Miền Nam ưa vị ngọt, nên có thêm nhiều loại bánh tét nhân ngọt, nhân chuối.
Nồi bánh đêm cuối năm: điểm chung lớn nhất
Dù vuông hay tròn, cả hai loại bánh đều cần luộc lâu, thường từ tám tới mười mấy tiếng tuỳ cỡ bánh và loại nồi. Chính cái lâu ấy tạo ra một nếp sinh hoạt: cả nhà ngồi canh nồi bánh, châm củi, thêm nước sôi, kể chuyện qua đêm. Với nhiều người, ký ức Tết không nằm ở vị bánh mà ở đêm canh nồi ấy.
Ngày nay nhiều gia đình ở thành phố mua bánh làm sẵn thay vì tự gói. Có người tiếc, có người thấy nhẹ nhõm. Cả hai lựa chọn đều có lý do: tự gói là giữ nếp nhà, mua sẵn là dành thời gian cho việc khác của ngày Tết.
Bảng tự hỏi: bạn thuộc phe nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ… |
|---|---|
| Thích vị bùi, béo, thơm tiêu, ăn kèm dưa hành chua | Bánh chưng là "chân ái" |
| Thích lát bánh tròn đẹp, ăn với củ kiệu, dưa món | Bánh tét nhân đậu mỡ heo |
| Ăn chay hoặc thích vị ngọt | Bánh tét chuối hay bánh tét nhân đậu ngọt |
| Thích đồ chiên giòn ngày mùng 4, mùng 5 | Bánh chưng rán hay bánh tét chiên đều hợp |
| Muốn trải nghiệm cả hai | Một năm gói bánh chưng, năm sau thử gói bánh tét cùng một người bạn khác miền |
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Nếu muốn hiểu sâu hơn, có mấy cách dễ làm:
- Đọc truyện bánh chưng bánh giầy trong Lĩnh Nam chích quái (có nhiều bản dịch tiếng Việt), để thấy truyền thuyết được kể ra sao.
- Dự lễ Giỗ Tổ Hùng Vương ở Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ), nơi thường có hội thi gói bánh chưng, bánh giầy.
- Về miền Tây dịp cận Tết, ghé những làng gói bánh tét lâu năm, xem người ta quấn lạt, xếp bánh vào nồi.
- Hỏi chính ông bà, cha mẹ trong nhà: nhà mình gói bánh gì, ai dạy, có bí quyết gì. Đó là tư liệu quý nhất mà sách không có.
Hình vuông hay hình trụ, chiếc bánh vẫn là cách người Việt gói một năm làm lụng vào lá, đặt lên bàn thờ và chia cho người thân. Phe nào cũng có lý, và một mâm Tết có cả hai thì càng vui.
Câu hỏi thường gặp
Bánh chưng và bánh tét khác nhau thế nào?
Bánh chưng hình vuông, gói lá dong, phổ biến ở miền Bắc. Bánh tét hình trụ dài, gói lá chuối, phổ biến ở miền Trung và miền Nam. Nguyên liệu chính giống nhau: gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, nhưng bánh tét có nhiều biến thể nhân ngọt, nhân chuối hơn.
Vì sao gọi là bánh tét?
Cách giải thích phổ biến là "tét" nghĩa là xẻ, cắt ra, vì bánh được cắt khoanh bằng sợi lạt. Có ý kiến khác cho rằng tên gọi đọc trại từ "bánh Tết". Chưa có tài liệu nào xác quyết cách nào đúng.
Truyền thuyết bánh chưng có từ đâu?
Truyện Lang Liêu làm bánh chưng, bánh giầy dâng vua Hùng được chép trong Lĩnh Nam chích quái. Bánh vuông tượng trưng cho đất, bánh tròn tượng trưng cho trời. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải ghi chép lịch sử.
Bánh tét có phải do quân Tây Sơn nghĩ ra không?
Đây là một truyền thuyết được kể nhiều, nhưng không có sử liệu xác nhận. Cách giải thích thực tế hơn là bánh tét hình thành dần từ phong tục gói bánh nếp, thích nghi với lá chuối và khí hậu phía Nam.
Miền Bắc có bánh hình trụ không?
Có. Nhiều vùng miền Bắc gói bánh tày hay bánh chưng dài có hình trụ, khá giống bánh tét. Vùng núi phía Bắc còn có bánh chưng gù, bánh chưng đen.
