Cơm tấm, bánh mì và xôi là ba lựa chọn bữa sáng quen thuộc của người Việt, mỗi món hợp với một nhịp sáng khác nhau. Bánh mì gọn, cầm tay, ăn trên đường đi làm; xôi nóng, chắc bụng, gói lá hay hộp giấy mang đi đều được; cơm tấm cần ngồi xuống, đầy đặn như một bữa chính. Bản đồ bữa sáng của mỗi vùng còn rộng hơn ba món này nhiều, nhưng ba món là lối vào dễ nhất để hiểu người Việt ăn sáng thế nào.
Cơm tấm: từ hạt gạo vỡ thành biểu tượng Sài Gòn
Gạo tấm là những hạt gạo vỡ vụn trong quá trình xay xát. Thời trước, tấm thường bị coi là phần gạo kém, giá thấp hơn gạo nguyên hạt, và câu chuyện hay được kể là cơm tấm khởi đầu như bữa ăn của người lao động. Câu chuyện ấy được truyền miệng nhiều, khó tìm tài liệu ghi lại chính xác, nhưng điều chắc chắn là ngày nay cơm tấm đã thành món tiêu biểu của Sài Gòn và nhiều tỉnh phía Nam.
Một đĩa cơm tấm quen thuộc gồm:
- Cơm tấm hạt nhỏ, tơi, rưới mỡ hành.
- Sườn heo nướng than, ướp ngọt đậm, cháy cạnh.
- Bì (da heo và thịt thái sợi trộn thính), chả trứng hấp.
- Có thể thêm trứng ốp la, lạp xưởng, tôm chấy.
- Đồ chua, dưa leo, cà chua.
- Chén nước mắm chua ngọt chan lên.
Cơm tấm được ăn sáng, trưa, tối và cả khuya. Sáng sớm, mùi sườn nướng trên than là tín hiệu nhiều người Sài Gòn nhận ra ngay. Nhiều nơi miền Trung, miền Bắc cũng có cơm tấm, nhưng phần lớn là theo kiểu Sài Gòn.
Bánh mì: ổ bánh Pháp được Việt hoá
Bánh mì theo chân người Pháp vào Việt Nam từ thế kỷ 19. Ban đầu đó là bánh baguette ăn với bơ, phô mai, thịt nguội, sau dần được người Việt biến thành món riêng: ổ bánh nhỏ hơn, vỏ mỏng giòn, ruột xốp nhẹ, kẹp đủ thứ nhân. Chữ "banh mi" được đưa vào Từ điển tiếng Anh Oxford (OED) vào tháng 3 năm 2011, và ngày 24 tháng 3 năm 2020 Google làm hình vẽ trang chủ (Doodle) về bánh mì để đánh dấu dịp này.
Nhiều người cho rằng bánh mì Việt nhẹ và giòn vì có pha bột gạo. Định nghĩa trong OED cũng nhắc tới bột gạo, nhưng thực tế phần lớn lò bánh hiện nay làm bằng bột mì; độ giòn xốp chủ yếu đến từ cách nhào, ủ và nướng. Chuyện này vẫn được tranh luận vui trong giới làm bánh.
Mỗi nơi một kiểu
- Sài Gòn: pate, bơ trứng, chả lụa, thịt nguội, đồ chua, dưa leo, ngò, ớt, xì dầu.
- Hà Nội: nhiều hàng bánh mì pate đơn giản, hoặc bánh mì ăn với trứng ốp, pate, xúc xích ngồi tại chỗ.
- Hội An: nổi tiếng với bánh mì nhiều lớp nhân, nước sốt riêng của từng lò.
- Hải Phòng: bánh mì que nhỏ, dài, phết pate, ăn với tương ớt.
Bánh mì cũng là món xuất hiện sớm nhất trong thực đơn quán Việt ở nước ngoài, và với nhiều người nước ngoài, đó là món Việt đầu tiên họ ăn.
Xôi: nếp nóng cho buổi sáng
Xôi làm từ gạo nếp đồ (hấp) chín, ăn kèm đủ loại. Xôi có mặt ở cả ba miền nhưng mỗi nơi một vẻ:
- Miền Bắc: xôi xéo (xôi nghệ với đậu xanh nghiền, hành phi, mỡ), xôi lạc, xôi gấc, xôi ngô, xôi khúc. Gói lá chuối hoặc lá sen.
- Miền Nam: xôi mặn với lạp xưởng, chà bông, trứng cút, mỡ hành; xôi gà; xôi ngọt với đậu xanh, dừa nạo, lá cẩm, lá dứa.
- Vùng núi phía Bắc: xôi ngũ sắc nhuộm lá cây rừng, thường làm dịp lễ.
Xôi chắc bụng lâu, rẻ, mang đi được, và một gánh xôi có thể bán cho cả xóm. Hình ảnh người bán xôi đầu ngõ lúc trời còn tối là một phần của buổi sáng ở nhiều thành phố Việt Nam.
Bảng so sánh ba món
| Tiêu chí | Cơm tấm | Bánh mì | Xôi |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Gạo tấm, gắn với miền Nam | Bánh Pháp được Việt hoá | Gạo nếp, có ở mọi miền từ rất lâu |
| Cách ăn | Ngồi tại quán hoặc hộp mang đi | Cầm tay, ăn trên đường | Gói lá, hộp giấy, ăn nhanh hoặc ngồi |
| Cảm giác no | Rất no, như bữa chính | Vừa, tuỳ nhân | No lâu |
| Vị chủ đạo | Ngọt mặn của sườn, nước mắm | Giòn, béo pate, chua đồ chua | Dẻo, bùi, béo hành mỡ |
| Thời gian ăn | Cần 10–15 phút ngồi | Vài phút | Vài phút đến mười phút |
| Hợp với ai | Người làm việc nặng, đói sáng | Người vội, đi xe, đi học | Người cần no lâu, thích đồ nóng |
Bản đồ bữa sáng rộng hơn ba món
Hỏi người mỗi vùng "sáng nay ăn gì", câu trả lời sẽ đa dạng hơn nhiều:
| Vùng | Món sáng quen |
|---|---|
| Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ | Phở, bún riêu, bún thang, bánh cuốn, bánh đúc nóng, xôi, cháo sườn |
| Huế | Bún bò, bánh canh, cơm hến, bánh bèo, bánh khoái |
| Đà Nẵng, Quảng | Mì Quảng, bánh canh, bún chả cá, bánh xèo nhỏ |
| Nam Trung Bộ, Tây Nguyên | Bánh căn, bánh xèo, phở khô Gia Lai, bún chả cá |
| Sài Gòn | Cơm tấm, bánh mì, hủ tiếu, bún bò, xôi mặn, phở |
| Miền Tây | Hủ tiếu, bún nước lèo, bánh canh, bánh mì, xôi |
Điểm chung: bữa sáng Việt rất nhiều món nước nóng và món gạo. Bữa sáng kiểu "bánh mì nướng, ngũ cốc, sữa" phổ biến ở phương Tây có xuất hiện ở thành phố, nhưng vẫn ít gặp hơn hàng phở, hàng bún. Thói quen ăn sáng ngoài hàng được bàn riêng ở chuyên mục Nếp sinh hoạt người Việt.
Vì sao mỗi người trung thành với một món
Bữa sáng có lẽ là bữa "bảo thủ" nhất. Buổi sáng người ta vội, ít muốn quyết định, nên chọn món quen ở quán quen. Lâu dần, món sáng thành một phần nếp sống: anh này sáng nào cũng bánh mì đầu ngõ, chị kia sáng nào cũng xôi bà cụ ở góc chợ. Người bán biết luôn khách thích thêm gì, bớt gì.
Ngoài ra còn có lý do vùng miền. Người Bắc vào Nam lâu năm vẫn hay đi tìm một hàng xôi xéo, bánh cuốn; người Nam ra Bắc nhớ đĩa cơm tấm. Món sáng của quê là thứ người xa nhà nhớ đầu tiên.
Bảng tự hỏi: sáng mai ăn gì
| Nếu sáng mai bạn… | Thì thử… |
|---|---|
| Phải ra khỏi nhà trong 5 phút | Bánh mì cầm tay |
| Có ca làm dài, khó ăn trưa đúng giờ | Xôi hoặc cơm tấm cho no lâu |
| Trời lạnh | Món nước nóng: phở, bún, bánh canh, hoặc xôi nóng |
| Có thời gian ngồi với bạn bè | Một đĩa cơm tấm và ly trà đá |
| Chán món quen | Đổi sang món sáng của một miền khác trong tuần này |
| Đang ăn kiêng hoặc có bệnh cần chế độ riêng | Hỏi bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng về món phù hợp |
Góc nhìn hôm nay: đi ăn sáng như đi thăm một thành phố
Muốn hiểu một nơi, hãy ăn sáng ở đó. Mỗi lần đi xa, thử dậy sớm, ra chợ hoặc dạo những con phố gần nhà, xem người địa phương xếp hàng ở đâu. Hỏi người bán tên món và cách ăn. Một bữa sáng như vậy thường dạy người ta về một vùng đất nhiều hơn một buổi tham quan.
Cơm tấm, bánh mì hay xôi đều đúng. Cái hay của bữa sáng Việt là có quá nhiều lựa chọn, và ngày mai lại được chọn lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Cơm tấm là gì, có nguồn gốc từ đâu?
Cơm tấm nấu từ gạo tấm, tức hạt gạo vỡ trong quá trình xay xát. Món gắn với Sài Gòn và miền Nam, thường ăn với sườn nướng, bì, chả trứng, đồ chua và nước mắm. Chuyện cơm tấm khởi đầu là bữa ăn của người lao động được kể nhiều nhưng ít tài liệu ghi lại.
Bánh mì Việt Nam có trong từ điển Oxford không?
Có. Từ "banh mi" được đưa vào Từ điển tiếng Anh Oxford tháng 3 năm 2011. Ngày 24 tháng 3 năm 2020, Google làm hình vẽ trang chủ về bánh mì để đánh dấu dịp này.
Bánh mì Việt có pha bột gạo không?
Nhiều người tin vậy và định nghĩa trong OED cũng nhắc tới bột gạo, nhưng phần lớn lò bánh hiện nay làm bằng bột mì. Độ giòn xốp chủ yếu nhờ cách nhào, ủ và nướng.
Xôi xéo là gì?
Xôi xéo là món xôi của Hà Nội, làm từ nếp nhuộm nghệ, phủ đậu xanh đồ chín nghiền mịn hoặc thái lát, rắc hành phi và rưới mỡ. Món thường gói lá hoặc đựng hộp giấy để mang đi.
Người Việt thường ăn sáng món gì?
Bữa sáng Việt chủ yếu là món nước nóng và món gạo: phở, bún, hủ tiếu, bánh canh, bánh cuốn, cơm tấm, xôi và bánh mì. Mỗi vùng có món sáng đặc trưng riêng.
