Câu hỏi "bạn chọn cái nào" với hai phương án cuốn người ta vì nó dễ trả lời trong một giây, ai cũng có ý kiến, và câu trả lời lập tức xếp mình vào một phe để so với bạn bè. Tâm lý học cho thấy chỉ cần chia nhóm theo một sở thích vu vơ là người ta đã bắt đầu ưu ái "phe mình". Mặt trái là hai phương án dễ đẩy một chuyện nhiều sắc thái thành chuyện trắng đen, nên câu hỏi hay nhất thường chừa chỗ cho "cả hai" hoặc "tuỳ lúc".
Hai lựa chọn: nhẹ đầu mà vẫn thấy mình có tiếng nói
"Bánh chưng hay bánh tét?", "Biển hay núi?", "Trà đá hay trà nóng?". Những câu này có ba đặc điểm khiến người ta khó lướt qua:
- Tốn rất ít công. Không cần nghĩ ra câu trả lời, chỉ cần chọn. So với "Bạn thích ăn gì vào buổi sáng?", câu "Phở hay bánh mì?" nhẹ đầu hơn nhiều.
- Không có câu trả lời sai. Hỏi về sở thích thì ai cũng là chuyên gia của chính mình. Người ngại phát biểu trong cuộc họp vẫn tự tin bấm "núi".
- Có ngay kết quả để so. Chọn xong là muốn biết bao nhiêu người cùng phe. Bình chọn trên mạng xã hội hiện tỷ lệ ngay sau khi bấm cũng vì thế.
Trong nghiên cứu, kiểu hỏi này có tên là so sánh từng cặp. Nhà tâm lý học Louis Thurstone đặt nền móng toán học cho nó trong bài "Luật phán đoán so sánh" năm 1927. Ý tưởng cốt lõi: với nhiều thứ khó đo, người ta phán đoán "A hay B hơn" dễ dàng hơn so với tự chấm điểm từng thứ trên thang 1–10. Hỏi chấm điểm, ai cũng cho mọi món 7–8 điểm; hỏi chọn một trong hai, sở thích lộ ra rõ hơn.
Chọn phe: từ bức tranh tới đội bóng
Năm 1971, Henri Tajfel và cộng sự công bố một loạt thí nghiệm ở Bristol (Anh) với các nam sinh tuổi mười bốn, mười lăm. Các em xem tranh của hai hoạ sĩ trừu tượng Paul Klee và Wassily Kandinsky, nói mình thích tranh của ai, rồi được báo mình thuộc "nhóm thích Klee" hay "nhóm thích Kandinsky". Thật ra việc chia nhóm là ngẫu nhiên.
Sau đó, mỗi em được chia điểm thưởng cho những bạn khác, chỉ biết bạn đó thuộc nhóm nào. Các em có xu hướng chia nhiều hơn cho người cùng nhóm, thậm chí chọn cách chia làm "phe mình hơn phe kia" thay vì cách làm cả hai cùng được nhiều hơn. Hiện tượng này được gọi là mô hình nhóm tối thiểu: chỉ một cái nhãn vu vơ cũng đủ khơi dậy cảm giác "phe ta".
Thí nghiệm có giới hạn của nó: tình huống nhân tạo, và các em có thể đoán điều người làm thí nghiệm mong đợi. Nhưng nó giải thích vì sao câu hỏi "phở Bắc hay phở Nam" trên mạng không dừng ở chuyện nước dùng: người ta không chỉ chọn món, mà chọn một danh tính để bênh vực.
Chiếc váy năm 2015: khi hai phe thật sự nhìn khác nhau
Tháng 2/2015, một bức ảnh chiếc váy lan khắp thế giới với câu hỏi đơn giản: váy màu xanh – đen hay trắng – vàng? Không giống phần lớn các cuộc tranh luận chọn phe, ở đây hai phe thật sự nhìn thấy hai thứ khác nhau.
Rosa Lafer-Sousa, Katherine Hermann và Bevil Conway khảo sát 1.401 người và công bố trên Current Biology năm 2015: 57% mô tả váy xanh – đen, 30% trắng – vàng, 11% xanh – nâu, 2% khác. Phụ nữ và người lớn tuổi hơn có xu hướng thấy trắng – vàng nhiều hơn. Giải thích của nhóm nghiên cứu: bức ảnh mập mờ về nguồn sáng, và mỗi bộ não tự đoán ánh sáng trong ảnh là ánh sáng ấm hay lạnh, rồi "trừ" đi ánh sáng đó theo cách khác nhau.
Chiếc váy cho thấy một điều dễ quên khi tranh cãi: phe bên kia không nhất thiết cố chấp; có khi họ đang trải nghiệm một thế giới khác thật.
Mặt trái: hai ô không chứa hết đời sống
Sức cuốn của câu hỏi hai phương án đi kèm vài cái bẫy:
- Lưỡng phân giả. "Ở thành phố hay về quê?" bỏ qua người sống ở thị xã, người đi về hai nơi. Ép chọn một trong hai là ép người ta bỏ phần thật nhất của câu trả lời.
- Xoá sắc thái. Người thích phở Nam vào buổi sáng và phở Bắc vào buổi tối không có ô nào để bấm.
- Kích cảm xúc phe phái. Câu hỏi so sánh vùng miền dễ biến từ chuyện khẩu vị thành chuyện hơn thua, nhất là khi câu chữ chứa chê bai.
- Nhìn kết quả như "đa số thắng". 60% chọn biển không có nghĩa núi "thua". Sở thích không phải cuộc bầu cử.
Bảng tự hỏi: muốn biết gì thì hỏi kiểu nào
| Nếu bạn muốn… | Thì nên hỏi… | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khơi chuyện, vui, tạo không khí | Hai phương án, nhanh gọn | "Đào hay mai?" |
| Biết sở thích thật trong nhóm | Hai phương án kèm "cả hai" và "không thích cả hai" | "Biển, núi, cả hai, hay ở nhà?" |
| Xếp hạng nhiều lựa chọn | So từng cặp, hoặc cho chọn 3 thứ thích nhất | Năm món ăn sáng, mỗi lần chọn một trong hai |
| Hiểu lý do | Thêm một câu mở sau câu chọn | "Vì sao bạn chọn núi?" |
| Ra quyết định cho cả nhóm | Cho mỗi người xếp thứ tự, không chỉ chọn một | Chọn điểm đi chơi cuối năm của phòng |
Biến cuộc "chọn phe" thành cuộc trò chuyện
Những câu hỏi chọn phe hay nhất quanh bàn trà, trong nhóm Zalo gia đình hay trên lớp học là những câu mở ra chuyện kể chứ không đóng lại bằng phán xét. "Bánh chưng hay bánh tét" có thể dẫn tới chuyện Tết ở quê nội, chuyện gói bánh với bà. Một vài mẹo:
- Hỏi xong thì hỏi tiếp "vì sao", và lắng nghe câu chuyện thay vì phản bác.
- Khi so sánh vùng miền, nói về khác biệt và nguồn gốc (khí hậu, sản vật, lịch sử), không chấm điểm.
- Gọi tên món ăn theo cả hai cách (ngò/mùi, heo/lợn) để không ai thấy mình là "phe khách".
- Chừa chỗ cho người không muốn chọn. "Tuỳ" cũng là một câu trả lời trung thực.
Góc nhìn hôm nay
Câu hỏi hai phương án là một công cụ: dùng đúng thì vui, gắn kết, còn giúp thấy rõ sở thích hơn thang điểm; dùng sai thì biến khác biệt thành chia rẽ. Lần tới khi ai đó hỏi "phe nào", có thể trả lời rồi hỏi lại một câu: "Còn bạn, vì sao?". Đó là lúc cuộc chọn phe thành cuộc nói chuyện.
Ai thích tìm hiểu tiếp có thể đọc bài của Lafer-Sousa và cộng sự về chiếc váy trên Current Biology, các bài tổng quan về lý thuyết bản sắc xã hội của Tajfel, và những bài chọn phe ăn uống, du lịch trong các danh mục khác của wiki này. Còn chuyện bị cuốn theo đám đông khi thấy nhiều người chọn một thứ thì có bài riêng về thí nghiệm MusicLab ở danh mục tâm lý sở thích.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao câu hỏi hai lựa chọn lại hấp dẫn?
Vì trả lời rất nhanh, không có đáp án sai và có ngay kết quả để so với người khác. Chọn một phương án cũng là tự xếp mình vào một phe, điều mà con người vốn rất nhạy cảm. Vì vậy câu hỏi kiểu "A hay B" thường được tương tác nhiều.
Mô hình nhóm tối thiểu là gì?
Là phát hiện từ thí nghiệm của Henri Tajfel và cộng sự năm 1971: chia người ta thành nhóm theo một tiêu chí vu vơ, như thích tranh Klee hay Kandinsky, cũng đủ khiến họ ưu ái người cùng nhóm. Trong thí nghiệm, việc chia nhóm thật ra là ngẫu nhiên.
Chiếc váy xanh đen hay trắng vàng là gì?
Là bức ảnh gây tranh cãi toàn cầu năm 2015. Khảo sát 1.401 người của Lafer-Sousa và cộng sự cho thấy 57% thấy xanh – đen, 30% trắng – vàng. Nguyên nhân là ảnh mập mờ về nguồn sáng nên mỗi bộ não tự bù trừ ánh sáng theo cách khác nhau.
Lưỡng phân giả là gì?
Là khi một câu hỏi chỉ đưa hai phương án trong khi thực tế còn nhiều khả năng khác. Nó buộc người trả lời bỏ đi phần sắc thái. Cách sửa đơn giản là thêm phương án "cả hai", "không cái nào" hoặc "tuỳ lúc".
Hỏi chọn một trong hai có tốt hơn chấm điểm không?
Tuỳ mục đích. So sánh từng cặp thường làm lộ sở thích rõ hơn vì người ta hay chấm mọi thứ ở mức khá giống nhau. Nhưng chấm điểm cho biết mức độ thích, điều mà câu hỏi hai lựa chọn không cho biết.
