Chợ truyền thống hay siêu thị: vì sao mỗi người chọn một nơi đi chợ

Chợ truyền thống mạnh ở độ tươi, mua lẻ được ít một, mặc cả được và có mối quen; siêu thị mạnh ở giá niêm yết rõ ràng, nguồn gốc ghi trên nhãn, chỗ mát, chỗ đỗ xe và mua được nhiều thứ trong một lần. Người hay nấu cơm nhà, cần cá tôm rau tươi mỗi sáng thường nghiêng về chợ; người bận, mua dồn cuối tuần, cần hoá đơn và sự đồng đều thường nghiêng về siêu thị.

Còn rất nhiều gia đình đi cả hai: rau thịt ngoài chợ, dầu ăn, nước giặt, sữa trong siêu thị. Bài này tách từng lý do ra để thấy mỗi phe đang chọn điều gì.

Chợ là một thiết chế, không chỉ là chỗ bán hàng

Chợ ở Việt Nam có tuổi đời rất dài. Làng có chợ phiên họp theo ngày âm lịch, vùng cao có chợ phiên họp theo tuần, miền Tây có chợ nổi trên sông nơi ghe xuồng treo hàng lên cây sào cho người ở xa nhìn thấy. Ở đô thị, những ngôi chợ lớn đã thành địa danh: chợ Đồng Xuân ở Hà Nội được người Pháp cho xây từ năm 1889, nhà lồng chợ Bến Thành hiện nay ở TP.HCM khánh thành năm 1914.

Ngoài việc mua bán, chợ là nơi người ta gặp nhau, nghe tin xóm, hỏi thăm sức khoẻ. Câu "đi chợ" trong tiếng Việt nhiều khi không chỉ là "đi mua đồ ăn" mà là một phần nhịp sống buổi sáng.

Siêu thị đến muộn hơn nhiều, phổ biến dần từ thập niên 1990 ở các thành phố lớn. Theo số liệu Bộ Công Thương được Tạp chí Công Thương dẫn năm 2020, cả nước khi đó có khoảng 8.500 chợ trong quy hoạch, 1.084 siêu thị và 240 trung tâm thương mại. Chợ vẫn đông hơn siêu thị rất nhiều về số điểm bán, dù siêu thị và cửa hàng tiện lợi tăng nhanh ở đô thị.

Vì sao người ta mê chợ

Tươi, nhìn tận mắt, chọn tận tay

Ở chợ, con cá còn quẫy trong chậu, mớ rau vừa cắt sáng nay, miếng thịt được chặt theo ý mình. Người đi chợ lâu năm có hẳn một bộ kinh nghiệm: nhìn mang cá, ấn thớ thịt, ngắt cọng rau. Bộ kinh nghiệm ấy chỉ dùng được khi được chạm tận tay.

Mua ít một, đúng lượng mình cần

Hai lạng thịt, một mớ hành, một bó rau thơm, nửa quả bí — chợ bán theo nhu cầu của bữa cơm hôm nay. Siêu thị hay đóng gói sẵn theo khay, người ở một mình hoặc nhà ít người dễ mua thừa.

Mối quen

Mua mãi một hàng, người bán nhớ nhà mình ăn gì, để phần con cá ngon, cho thêm nắm hành ngò (mùi). Quan hệ ấy là một kiểu bảo hiểm chất lượng: người bán không muốn mất khách quen.

Mặc cả và "cho thêm"

Ở chợ giá không phải lúc nào cũng cố định. Với nhiều người, mặc cả vài câu là một niềm vui; với người khác, đó lại là lý do để tránh chợ.

Vì sao người ta chọn siêu thị

Giá niêm yết, khỏi mặc cả

Người không quen trả giá, người mới chuyển đến thành phố, người trẻ ngại "bị hớ" thấy giá ghi sẵn trên kệ là một sự nhẹ nhõm. Không phải đoán, không phải nói.

Nhãn mác, nguồn gốc, hoá đơn

Hàng trong siêu thị có tem nhãn, hạn dùng, nơi sản xuất. Ai lo chuyện an toàn thực phẩm thường thấy yên tâm hơn khi đọc được những dòng đó — dù nhãn chỉ có giá trị khi được kiểm soát thật, và chợ cũng có những hàng bán uy tín lâu năm.

Một lần mua đủ thứ

Thịt, rau, dầu ăn, nước rửa bát, giấy vệ sinh, sữa cho con — tất cả trong một chuyến xe đẩy. Với người chỉ rảnh cuối tuần, đây là lý do lớn nhất.

Mát, sạch, có chỗ gửi xe, mở muộn

Chợ đông nhất vào buổi sáng sớm, trong khi dân văn phòng chỉ rảnh buổi tối. Siêu thị mở tới khuya, có điều hoà, nền khô ráo, có xe đẩy cho trẻ con ngồi.

Bảng so sánh chợ truyền thống và siêu thị

Không chỉ là chợ hay siêu thị: những lựa chọn ở giữa

Thực tế đi chợ của người Việt có nhiều tầng hơn hai phe:

• Chợ tạm, chợ cóc họp sáng sớm ở đầu hẻm (ngõ), gần nhà, bán đồ tươi trong vài giờ.
• Cửa hàng tiện lợi, cửa hàng bách hoá nhỏ trong khu dân cư, mua nhanh vài món.
• Tiệm tạp hoá quen, có thể ghi sổ, gọi điện cho mang tới.
• Đặt qua ứng dụng hoặc nhắn tin cho người bán ngoài chợ, chuyển khoản rồi nhận hàng tận cửa — một kiểu "chợ online" của mối quen.

Cách cuối khá thú vị: nó giữ lại thứ người ta quý ở chợ (mối quen, đồ tươi) mà bỏ bớt thứ người ta ngại (đi sớm, chen chúc). Chuyện đi chợ, siêu thị hay đặt app như một nếp sinh hoạt hằng ngày được bàn kỹ hơn ở danh mục nếp sống trên cùng wiki.

Bảng tự hỏi: bạn hợp chợ hay siêu thị

Góc nhìn hôm nay: hai thế hệ, hai thói quen, một mâm cơm

Trong nhiều gia đình, mẹ đi chợ, con đi siêu thị, và hai bên hay "chê" nhau: mẹ bảo rau siêu thị không tươi, con bảo chợ bẩn và phải đi sớm. Thật ra mỗi người đang tối ưu theo điều mình có ít nhất. Người về hưu có thời gian, thiếu chỗ để gặp người khác — chợ cho cả hai. Người đi làm có tiền mặt hơn nhưng thiếu giờ — siêu thị tiết kiệm giờ.

Muốn hiểu chợ như một di sản, có thể ghé những chợ lâu đời như Đồng Xuân, Bến Thành, chợ nổi Cái Răng ở Cần Thơ, hay một phiên chợ vùng cao vào ngày họp. Đi một vòng vào sáng sớm, quan sát cách người bán xếp hàng, cách người mua chọn đồ, sẽ thấy chợ là cả một hệ thống tri thức dân gian về thực phẩm.

Còn nếu bạn là phe siêu thị, thử một lần đi chợ với người lớn trong nhà và để họ chỉ cách chọn cá, chọn thịt. Đó là một kỹ năng đáng học, dù sau này bạn mua ở đâu.