Chọn ngành theo đam mê hay theo cơ hội việc làm là câu hỏi đặt sai một nửa, vì nghiên cứu tâm lý cho thấy đam mê thường được nuôi lớn dần khi ta học và làm, chứ hiếm khi có sẵn từ năm 17 tuổi. Cách nghĩ hữu ích hơn là: chọn một ngành mình đủ tò mò để chịu khó, có đầu ra đủ sống, rồi để sự hứng thú lớn lên theo năng lực. Còn nếu bạn đã có một đam mê rõ ràng và đã thử sức thật, thì đó là một lợi thế lớn, chỉ cần tính thêm đường sống.
Hai phe nói gì
Mùa đăng ký nguyện vọng nào cũng có hai giọng quen thuộc. Một bên: "Làm cái mình thích thì cả đời không phải đi làm ngày nào." Bên kia: "Thích thì để làm sở thích, chọn ngành phải nhìn lương." Cả hai đều có phần đúng.
| Phe đam mê | Phe cơ hội việc làm | |
|---|---|---|
| Lý lẽ chính | Thích thì chịu khó, chịu khó thì giỏi | Có việc, có thu nhập thì mới nuôi được mình và gia đình |
| Điểm mạnh | Động lực bền, ít chán | Rủi ro thất nghiệp thấp hơn, dễ lập kế hoạch |
| Điểm yếu | "Đam mê" lúc 17 tuổi có thể chỉ là ấn tượng từ một bộ phim, một thần tượng | Ngành "hot" hôm nay có thể bão hòa khi mình ra trường |
| Nỗi sợ thường gặp | "Học ra không xin được việc" | "Đi làm mỗi sáng như bị cực hình" |
Đam mê là thứ đi tìm hay thứ nuôi lớn
Năm 2018, ba nhà tâm lý học Paul O'Keefe, Carol Dweck và Gregory Walton công bố trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm về cái họ gọi là "niềm tin ngầm về sở thích". Có người tin rằng sở thích là thứ cố định, có sẵn bên trong, chỉ chờ mình "tìm ra". Có người tin rằng sở thích có thể được phát triển dần.
Kết quả chính: người tin sở thích là cố định tỏ ra ít quan tâm hơn tới những lĩnh vực nằm ngoài sở thích sẵn có của mình. Và khi một chủ đề mới bắt đầu khó, hứng thú của họ giảm nhanh hơn. Họ cũng hay hình dung rằng khi tìm được "đam mê đích thực" thì động lực sẽ dồi dào vô hạn, ít khó khăn. Các tác giả đề nghị đổi lời khuyên "hãy tìm đam mê" thành "hãy phát triển đam mê".
Cần nói rõ giới hạn: các thí nghiệm này làm với sinh viên Mỹ, đo hứng thú trong thời gian ngắn, chứ không theo dõi ai suốt sự nghiệp. Nhưng thông điệp khớp với trải nghiệm của nhiều người đi làm: cái thích thường đến sau khi mình bắt đầu làm được việc, được người khác công nhận, thấy mình tiến bộ.
Giỏi trước, thích sau?
Năm 2012, tác giả Cal Newport viết cuốn So Good They Can't Ignore You, phản bác lời khuyên "theo đuổi đam mê". Ông cho rằng với nhiều người, sự yêu thích công việc đến từ việc tích lũy những kỹ năng hiếm và có giá trị, từ đó có quyền tự chủ, được tôn trọng và làm việc có ý nghĩa. Đây là một cuốn sách quan điểm, không phải nghiên cứu khoa học, nên đọc như một góc nhìn để cân nhắc chứ không phải định luật.
Nghe thì có vẻ trái ngược với phe đam mê, nhưng thật ra nó gặp nhau ở một điểm: đừng chờ cảm giác thích có sẵn rồi mới bắt đầu. Bắt đầu, làm cho giỏi, rồi xem cảm giác thay đổi thế nào.
Ba cách người ta nhìn công việc của mình
Năm 1997, Amy Wrzesniewski cùng các đồng nghiệp (Clark McCauley, Paul Rozin, Barry Schwartz) đăng trên Journal of Research in Personality một nghiên cứu phân biệt ba cách con người liên hệ với công việc, dựa trên ý tưởng từ cuốn sách Habits of the Heart (1985):
- Việc làm (job): làm để có thu nhập, phần đời đáng sống nằm ngoài giờ làm.
- Sự nghiệp (career): làm để thăng tiến, quan tâm chức danh, bậc thang.
- Thiên hướng (calling): công việc gắn với con người mình, tự nó đã là phần thưởng.
Điều thú vị là trong nghiên cứu này, ngay cả những người làm cùng một công việc hành chính văn phòng cũng chia ra đủ ba kiểu. Tức là cách ta nhìn công việc không hoàn toàn do ngành nghề quyết định. Một người kế toán có thể coi nghề của mình là thiên hướng; một nghệ sĩ có thể chỉ coi việc của mình là kế sinh nhai. Không có kiểu nào "đúng" hơn, nhưng biết mình đang mong công việc cho mình điều gì sẽ giúp chọn ngành bớt mơ hồ.
"Ngành hot" và cái bẫy chạy theo đám đông
Phe cơ hội việc làm cũng có cái bẫy riêng. Một ngành được nhắc nhiều trên báo, lương khởi điểm được truyền tai cao, thế là cả lớp cùng đăng ký. Bốn, năm năm sau, khi cả một lứa đông đúc cùng ra trường, cung có thể vượt cầu. Thị trường lao động thay đổi, và không ai dự báo được chính xác nhu cầu nhân lực của một ngành cụ thể sau ngần ấy năm.
Vì vậy, "cơ hội việc làm" nên hiểu rộng hơn tên ngành: đó là những kỹ năng mang theo được sang nhiều nghề, như viết rõ ràng, tính toán, ngoại ngữ, làm việc với dữ liệu, giao tiếp với khách hàng. Ngành nào cũng có người giỏi được săn đón và người tầm thường chật vật.
Thử trước khi chọn: những cách rẻ mà hiệu quả
Ở tuổi 17, phần lớn chúng ta chọn ngành dựa trên tên gọi, lời kể của người lớn và vài video. Có những cách thử thật hơn mà không tốn nhiều:
- Hỏi người đang làm nghề, càng cụ thể càng tốt: một ngày làm việc của anh chị bắt đầu thế nào, phần nào chán nhất, năm đầu tiên khó ở đâu. Một buổi cà phê với người trong nghề thường đáng giá hơn mười bài "top ngành nên học".
- Tham gia câu lạc bộ, cuộc thi, khóa ngắn hạn liên quan tới ngành. Nếu làm bài tập thử mà thấy hào hứng dù khó, đó là tín hiệu tốt.
- Làm thêm, thực tập sớm, kể cả ở vị trí thấp, để thấy môi trường thật.
- Đọc chương trình đào tạo của trường: bốn năm học những môn gì. Nhiều bạn chọn ngành vì thích kết quả cuối cùng mà không biết quá trình học gồm toàn những môn mình sợ.
Khi bố mẹ và con nghĩ khác nhau
Ở nhiều gia đình Việt, chọn ngành là chuyện cả nhà. Bố mẹ thường nghiêng về ngành "chắc ăn", con lại muốn thử điều mình thích. Hai bên thường cãi nhau ở tầng "thích hay không thích", trong khi có thể nói chuyện ở tầng cụ thể hơn: ngành này học những gì, ra trường làm ở đâu, nếu không thành thì có đường lui nào. Khi con trình bày được mình đã tìm hiểu kỹ, bố mẹ thường bớt lo. Khi bố mẹ nói rõ nỗi lo của mình là gì, con thường hiểu hơn.
Bảng tự hỏi: bạn đang ở đâu
| Nếu bạn… | Có thể nghĩ theo hướng… |
|---|---|
| Đã có một sở thích lâu năm, đã thử làm thật và vẫn thích dù gặp khó | Chọn ngành gần với nó, tính thêm kỹ năng để có việc |
| "Thích" một nghề chủ yếu qua phim ảnh, mạng xã hội | Thử trải nghiệm thật trước khi đặt nguyện vọng |
| Chưa thấy mình đam mê gì cả | Bình thường; chọn ngành mình đủ tò mò và học được, đam mê có thể đến sau |
| Phải lo kinh tế gia đình sớm | Ưu tiên ngành có đầu ra rõ, nuôi sở thích song song |
| Phân vân giữa hai ngành | Chọn ngành có nhiều kỹ năng dùng chung được, dễ chuyển hướng sau |
Góc nhìn hôm nay
Ngành học năm 18 tuổi quan trọng, nhưng không khóa chặt cả đời. Rất nhiều người đi làm trái ngành, học thêm văn bằng hai, đổi nghề ở tuổi 30. Điều mang theo được qua mọi lần đổi hướng là thói quen học, khả năng làm việc với người khác và lòng kiên nhẫn với giai đoạn "chưa giỏi".
Nếu muốn đọc thêm, bài báo của O'Keefe, Dweck và Walton (2018) có bản toàn văn công khai, khá dễ đọc. Còn cách tốt nhất vẫn là đi hỏi, đi thử, và cho bản thân quyền thay đổi ý định.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn ngành theo đam mê không?
Nếu bạn đã thử sức thật với lĩnh vực đó và vẫn thích khi gặp khó, đam mê là một lợi thế lớn. Nhưng nếu "đam mê" chỉ dựa trên ấn tượng, hãy trải nghiệm thật trước, đồng thời tìm hiểu đầu ra để có đường sống.
Không biết mình đam mê gì thì chọn ngành thế nào?
Điều này rất phổ biến. Nghiên cứu của O'Keefe, Dweck và Walton (2018) gợi ý đam mê thường được phát triển qua quá trình học và làm. Hãy chọn ngành mình đủ tò mò, học được và có kỹ năng dùng chung nhiều nghề.
Chọn ngành hot có phải lựa chọn an toàn?
Không hẳn. Khi nhiều người cùng đổ vào một ngành, lúc ra trường có thể cạnh tranh gay gắt. An toàn hơn là chọn ngành giúp bạn có kỹ năng mang theo được sang nhiều công việc.
Học trái ngành có làm được việc không?
Có, nhiều người làm trái ngành và vẫn thành công nhờ kỹ năng chung, tự học và kinh nghiệm thực tế. Ngành học ban đầu là điểm xuất phát, không phải giới hạn suốt đời.
Bố mẹ muốn con học ngành khác thì nên làm sao?
Hãy nói chuyện ở tầng cụ thể: ngành học gì, ra trường làm gì, nếu không thành thì có đường lui nào. Khi con cho thấy mình đã tìm hiểu kỹ và bố mẹ nói rõ nỗi lo của mình, hai bên dễ tìm được điểm chung hơn.
