Làm công ăn lương hay tự kinh doanh khác nhau trước hết ở chỗ ai gánh rủi ro: người làm công đổi một phần tự do lấy thu nhập đều đặn và các chế độ bảo hiểm, còn người kinh doanh đổi sự ổn định lấy quyền tự quyết và khả năng thu nhập cao hơn, cũng như khả năng mất trắng. Nghiên cứu kinh tế cho thấy nhiều người vẫn chọn tự làm chủ dù trung bình không kiếm nhiều hơn, vì họ coi trọng sự tự chủ. Câu hỏi là bạn coi trọng điều gì, và chịu được rủi ro tới đâu.
Hai phe: "ổn định" và "tự do"
Trong quán cà phê nào cũng có thể nghe hai câu đối nhau. "Đi làm thuê cả đời thì giàu sao nổi." Và: "Kinh doanh mười người làm chín người lỗ, cứ đi làm cho chắc." Cả hai đều phóng đại. Kinh doanh không bảo đảm giàu, và làm công không có nghĩa là nghèo. Mỗi bên có một bộ ưu điểm và một bộ rủi ro.
| Khía cạnh | Làm công ăn lương | Tự kinh doanh |
|---|---|---|
| Thu nhập | Đều đặn, dễ lên kế hoạch | Lên xuống theo tháng, theo mùa; có thể cao hơn hoặc thấp hơn nhiều |
| Rủi ro | Mất việc, nhưng không mất vốn | Có thể mất vốn, mắc nợ |
| Bảo hiểm, chế độ | Có bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế bắt buộc theo hợp đồng lao động, nghỉ phép | Tự lo; có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, tự mua bảo hiểm y tế |
| Quyền quyết định | Làm theo kế hoạch của công ty | Tự quyết sản phẩm, giờ giấc, cách làm |
| Thời gian | Giờ làm rõ ràng (dù có tăng ca) | Thường làm nhiều hơn, khó tách việc và nhà, nhất là giai đoạn đầu |
| Học hỏi | Học sâu một mảng, có người hướng dẫn | Học rộng mọi thứ: bán hàng, sổ sách, nhân sự, thuế |
| Áp lực | Từ sếp, chỉ tiêu | Từ khách hàng, dòng tiền, nhân viên chờ lương |
Kinh doanh có thật sự "kiếm nhiều hơn"?
Năm 2000, nhà kinh tế Barton Hamilton công bố trên tạp chí Journal of Political Economy một nghiên cứu nổi tiếng với tên gọi thẳng thắn "Does Entrepreneurship Pay?" (Kinh doanh có đáng tiền không?). Dùng dữ liệu ở Mỹ, ông thấy người chuyển sang tự làm chủ nhìn chung bắt đầu với thu nhập thấp hơn và thu nhập tăng chậm hơn so với người làm công. Với những người đã kinh doanh khoảng 10 năm, ông ước tính khoảng cách thu nhập trung vị vào khoảng 35% thấp hơn so với nếu họ đi làm công. Hamilton giải thích rằng nhiều người vẫn bám trụ vì những lợi ích không phải tiền: được làm chủ, được tự quyết.
Kết quả này gây nhiều tranh luận. Một số nhà nghiên cứu sau đó cho rằng thu nhập từ kinh doanh có thể bị khai thấp, hoặc rằng nếu chỉ xét những doanh nghiệp có đăng ký, có quy mô, thì phần thưởng tài chính cao hơn. Đáng chú ý: con số "trung vị" nghĩa là người ở giữa. Ở hai đầu có những người kinh doanh rất thành công và những người thua lỗ nặng. Kinh doanh là con đường có biên độ rộng, không phải con đường có mức trung bình cao.
Đây là dữ liệu Mỹ từ nhiều năm trước, không thể bê nguyên sang Việt Nam. Nhưng bài học chung vẫn đứng: đừng quyết định tự kinh doanh chỉ vì tin rằng "làm chủ thì kiếm nhiều hơn".
Tự chủ: lý do thật của nhiều người
Năm 2008, hai nhà kinh tế Matthias Benz và Bruno Frey công bố trên tạp chí Economica một nghiên cứu có tựa "Being Independent is a Great Thing" (Được độc lập là điều tuyệt vời). Họ thấy người tự làm chủ hài lòng với công việc hơn người làm trong tổ chức, kể cả khi đã tính tới thu nhập và số giờ làm. Họ gọi đây là "lợi ích từ quá trình": con người không chỉ quan tâm kết quả mà còn quan tâm cách mình đạt được nó, có được tự quyết hay không. Một nghiên cứu khác cùng năm của hai tác giả, so sánh 23 quốc gia, cho thấy sự hài lòng cao hơn này chủ yếu đến từ công việc thú vị hơn và tự chủ nhiều hơn.
Ghép hai nghiên cứu lại, bức tranh khá rõ: nhiều người kinh doanh không kiếm nhiều hơn, nhưng thích công việc của mình hơn. Nếu điều bạn khao khát là tự quyết, kinh doanh có thể đáng giá dù thu nhập không vượt trội. Nếu điều bạn cần là tiền đều mỗi tháng, đó lại là một phép tính khác.
Những câu hỏi trước khi rời công ty
Mình đã có khách hàng thật chưa?
Ý tưởng hay chưa phải là kinh doanh. Kinh doanh bắt đầu khi có người trả tiền. Nếu có thể, hãy bán thử, nhận đơn thử khi vẫn còn đi làm (miễn không vi phạm hợp đồng lao động hay cam kết với công ty).
Mình sống được bao lâu nếu chưa có lãi?
Hầu hết việc kinh doanh cần thời gian mới ổn. Hãy tính số tháng mình và gia đình sống được bằng tiền tiết kiệm, tách bạch với tiền vốn.
Mình mất được bao nhiêu mà không khủng hoảng?
Đặt trước một giới hạn: số tiền tối đa có thể mất, thời gian tối đa để thử. Vượt giới hạn mà chưa có tín hiệu tốt thì dừng hoặc đổi hướng. Đặt giới hạn lúc còn tỉnh táo dễ hơn nhiều so với lúc đã lỡ đổ tiền vào.
Mình có thích những việc "không ai thích" của kinh doanh không?
Làm chủ quán cà phê không chỉ là pha cà phê và trò chuyện với khách. Đó còn là sổ sách, thuế, giấy phép, nhân viên nghỉ đột xuất, nhà cung cấp giao trễ, chủ nhà tăng tiền thuê mặt bằng. Hỏi những người đã mở quán xem một tuần của họ gồm những gì.
Gia đình có đồng thuận không?
Khi một người trong nhà bỏ việc ổn định, cả nhà cùng chịu rủi ro. Nói rõ kế hoạch, giới hạn và phương án dự phòng giúp gia đình yên tâm và đứng về phía mình.
Con đường ở giữa
Không nhất thiết phải chọn một trong hai ngay lập tức. Nhiều người:
- Kinh doanh nhỏ song song với công việc chính: bán hàng online buổi tối, nhận việc tự do cuối tuần. Khi thu nhập phụ đủ ổn định mới tính chuyện nghỉ việc.
- Làm cho công ty nhỏ, khởi nghiệp trước để học cách vận hành một doanh nghiệp từ bên trong.
- Hợp tác với người đã có kinh nghiệm, góp vốn hoặc góp công, thay vì tự làm từ đầu.
- Làm tự do (freelance) theo nghề sẵn có: kế toán, thiết kế, dạy kèm, sửa chữa. Rủi ro vốn thấp, tự chủ cao.
Bảng tự hỏi: bạn đang nghiêng về đâu
| Nếu bạn… | Có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Cần thu nhập đều để trả góp, nuôi con nhỏ | Giữ việc làm công, thử kinh doanh song song |
| Đã có khách hàng trả tiền thật và dự phòng đủ vài tháng | Có thể tính chuyện ra riêng |
| Thấy ngột ngạt chủ yếu vì sếp hoặc môi trường hiện tại | Thử đổi công ty trước khi đổi hẳn hướng đi |
| Thích tự quyết, chịu được thu nhập thất thường | Tự kinh doanh hoặc làm tự do |
| Muốn kinh doanh nhưng chưa biết vận hành | Làm cho doanh nghiệp nhỏ một thời gian để học |
| Muốn kinh doanh chỉ vì nghĩ sẽ giàu nhanh | Dừng lại, xem lại phần "kinh doanh có thật sự kiếm nhiều hơn" |
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, rất nhiều gia đình sống bằng buôn bán nhỏ: hàng tạp hóa, quán ăn, sạp chợ. Kinh doanh không xa lạ gì. Điều mới là ngày càng nhiều người trẻ phân vân giữa một chỗ làm văn phòng và một ý tưởng riêng. Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối. Có người làm công cả đời và sống đầy đủ, có người kinh doanh vài lần thất bại mới thành. Điều quan trọng là bước vào với mắt mở: biết mình đang đánh đổi gì.
Lời khuyên ở đây là cách nghĩ, không phải lời khuyên đầu tư. Khi đã có kế hoạch cụ thể, hãy tìm hiểu quy định về đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, thuế, bảo hiểm, và hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Tự kinh doanh có kiếm nhiều hơn đi làm thuê không?
Không nhất định. Nghiên cứu của Barton Hamilton (2000) trên dữ liệu Mỹ cho thấy thu nhập trung vị của người tự làm chủ thấp hơn người làm công. Tuy nhiên kết quả kinh doanh rất phân tán: có người thành công lớn, có người thua lỗ.
Vì sao nhiều người vẫn chọn tự kinh doanh?
Nghiên cứu của Benz và Frey (2008) cho thấy người tự làm chủ hài lòng với công việc hơn, chủ yếu nhờ được tự quyết và làm việc thú vị hơn. Với nhiều người, sự tự chủ đáng giá hơn mức thu nhập ổn định.
Có nên nghỉ việc để kinh doanh ngay không?
Nên thử trước khi nghỉ: bán thử, có khách hàng trả tiền thật và chuẩn bị tiền dự phòng đủ sống một thời gian. Kinh doanh song song là cách giảm rủi ro được nhiều người chọn.
Tự kinh doanh có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Người không thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và tự mua bảo hiểm y tế. Nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú để biết quy định hiện hành.
Làm sao biết mình hợp kinh doanh hay không?
Hãy xem bạn có chịu được thu nhập thất thường, có thích cả những phần việc khô khan như sổ sách, thuế, nhân sự hay không. Làm thử cho một doanh nghiệp nhỏ hoặc kinh doanh nhỏ song song là cách kiểm tra thực tế nhất.
