Chụp ảnh khi đi du lịch không tự động làm hỏng trải nghiệm: nghiên cứu cho thấy chụp có chủ đích có thể khiến ta chú ý và thích thú hơn, nhưng chụp tràn lan, chụp để đăng hoặc loay hoay với máy móc lại làm ta nhớ kém và bớt tận hưởng. Cách hợp lý cho đa số là chụp ít mà chọn lọc, có những quãng cất điện thoại hẳn vào túi, và dùng mắt, tai, mũi nhiều hơn màn hình.
Hai phe quen thuộc trên mọi chuyến đi
Một phe về nhà với vài nghìn tấm ảnh, có tấm chụp từ mười góc khác nhau cho cùng một ly cà phê. Phe kia chỉ có dăm tấm mờ, nhưng kể chuyện chuyến đi thì nhớ cả mùi gió và tiếng sóng. Phe thứ nhất bảo "không chụp thì sau này lấy gì nhớ", phe thứ hai bảo "mải chụp thì có ở đó đâu mà nhớ". Khoa học tâm lý có vài nghiên cứu khá thú vị về đúng cuộc tranh cãi này, và kết luận không nghiêng hẳn về bên nào.
Chụp để khỏi phải nhớ: hiệu ứng "chụp rồi quên"
Năm 2014, Linda Henkel (Đại học Fairfield, Mỹ) công bố trên Psychological Science một thí nghiệm trong bảo tàng nghệ thuật. Sinh viên được dẫn đi tham quan, được yêu cầu chụp một số hiện vật và chỉ ngắm một số khác. Hôm sau, họ nhớ ít hiện vật hơn, nhớ ít chi tiết hơn và nhớ kém vị trí hơn đối với những thứ đã chụp nguyên cả hiện vật. Henkel gọi đây là hiệu ứng suy giảm trí nhớ do chụp ảnh.
Nhưng có một chi tiết quan trọng: khi người tham gia phóng to để chụp một phần cụ thể của hiện vật, trí nhớ không bị kém đi. Lời giải thích được đưa ra là việc chọn chi tiết buộc người ta phải quan sát kỹ, và sự chú ý đó bù lại cho việc "giao phó" trí nhớ cho máy ảnh.
Một nghiên cứu khác của Diana Tamir, Emma Templeton, Adrian Ward và Jamil Zaki đăng trên Journal of Experimental Social Psychology năm 2018 cũng thấy người dùng thiết bị để ghi lại hay chia sẻ trải nghiệm thì làm bài kiểm tra trí nhớ bất ngờ kém hơn người không dùng. Trong khi đó, mức độ thích thú mà họ tự đánh giá không khác biệt rõ.
Chụp để chú ý hơn: khi máy ảnh giúp ta "ở đó"
Ở phía ngược lại, Kristin Diehl, Gal Zauberman và Alixandra Barasch công bố trên Journal of Personality and Social Psychology năm 2016 loạt thí nghiệm với tên gọi "How taking photos increases enjoyment of experiences". Trong phần lớn các tình huống, người được chụp ảnh trong lúc trải nghiệm (đi xe buýt tham quan, ăn uống, xem triển lãm) cho biết họ thích thú hơn người không chụp. Lý do: việc chọn khung hình khiến họ dấn thân vào trải nghiệm nhiều hơn.
Ba giới hạn đáng nhớ của nghiên cứu này:
- Khi việc chụp cản trở trải nghiệm, ví dụ phải lỉnh kỉnh với thiết bị cồng kềnh, người chụp lại thấy kém vui hơn.
- Khi trải nghiệm vốn đã cuốn hút mạnh, chụp ảnh không làm tăng thêm.
- Với trải nghiệm tiêu cực, chụp ảnh khiến nó tệ hơn, vì ta cũng chú ý nhiều hơn vào cái khó chịu.
Thú vị là trong một thí nghiệm, chỉ cần "chụp ảnh trong đầu", tức là chủ động tìm khung hình bằng mắt mà không cần máy, người tham gia cũng thấy thích thú hơn.
Năm 2017, nhóm của Barasch, Diehl, Silverman và Zauberman công bố trên Psychological Science thêm một mảnh ghép: người được tự do chụp ảnh khi tham quan triển lãm nhớ phần hình ảnh tốt hơn, kể cả những thứ họ không chụp, nhưng nhớ kém hơn phần âm thanh, như lời thuyết minh qua tai nghe. Máy ảnh kéo sự chú ý về phía mắt, và các giác quan khác bị lấn át.
Gộp lại: khi nào chụp có lợi, khi nào có hại
| Kiểu chụp | Nghiên cứu gợi ý |
|---|---|
| Chụp tràn lan, chụp "cho chắc", không nhìn kỹ | Dễ nhớ kém những gì đã chụp (Henkel 2014) |
| Chọn khung, phóng vào chi tiết mình thích | Không làm kém trí nhớ, có thể làm ta chú ý hơn (Henkel 2014) |
| Chụp khi trải nghiệm tích cực, không rườm rà | Có thể tăng thích thú (Diehl và cộng sự 2016) |
| Chụp khi thiết bị lỉnh kỉnh, phải loay hoay | Giảm thích thú (Diehl và cộng sự 2016) |
| Chụp trong buổi có thuyết minh, âm nhạc | Nhớ hình tốt hơn, nhớ âm thanh kém hơn (Barasch và cộng sự 2017) |
| Vừa đi vừa ghi lại, chia sẻ lên mạng | Có liên quan tới trí nhớ kém hơn (Tamir và cộng sự 2018) |
Các nghiên cứu này phần lớn làm với sinh viên ở Mỹ, trong bảo tàng hay tình huống được dàn dựng, nên chỉ nên đọc như gợi ý. Hiệu ứng "chụp rồi quên" của Henkel đã được một số nghiên cứu sau ghi nhận lại, nhưng mức độ và điều kiện xuất hiện vẫn đang được bàn.
Chụp cho mình hay chụp để đăng
Có một khác biệt mà ai đi du lịch cũng cảm thấy: chụp để giữ kỷ niệm khác hẳn chụp để đăng. Chụp để đăng thường kéo theo việc nghĩ tới người xem: góc này có đẹp không, ánh sáng có "ăn ảnh" không, chú thích viết gì. Ngay trong lúc đứng trước cảnh đẹp, đầu óc đã ở trên mạng. Không có gì sai với việc muốn chia sẻ, nhưng nếu thấy mình đi đâu cũng lo "chưa có ảnh", có lẽ nên tách hai việc: chụp lúc đi, chọn và đăng lúc về.
Phép lịch sự và an toàn khi chụp
- Hỏi trước khi chụp người, đặc biệt người dân tộc thiểu số ở vùng cao, người bán hàng, và trẻ em. Không đưa tiền hay kẹo để đổi lấy ảnh.
- Tôn trọng biển cấm chụp ở chùa chiền, bảo tàng, khu nghi lễ.
- Không chặn lối đi hay chiếm chỗ đẹp quá lâu ở nơi đông người.
- Không đánh đổi an toàn lấy tấm ảnh: không trèo qua lan can, không đứng mép vực, mép đá trơn, không chụp khi đang lái xe.
Bảng tự hỏi: bạn đang chụp nhiều quá chưa
| Nếu bạn… | Thì thử… |
|---|---|
| Về nhà có hàng nghìn tấm mà chưa xem lại tấm nào | Mỗi điểm chỉ chụp 3 tấm, chọn kỹ khung |
| Nhớ ảnh rõ hơn nhớ cảnh thật | Đứng ngắm 1 phút trước khi giơ máy |
| Bực khi người đi cùng chụp quá lâu | Thống nhất "giờ chụp" và "giờ cất máy" |
| Đi nghe thuyết minh mà không nhớ gì | Cất điện thoại trong lúc nghe |
| Thấy mình chụp vì sợ không có gì để đăng | Để việc đăng tới khi về nhà |
| Hầu như không chụp, về thì tiếc | Mỗi ngày chọn một khoảnh khắc chụp thật kỹ |
Góc nhìn hôm nay: một bộ ảnh nhỏ và một ký ức lớn
Có vài thói quen giúp giữ được cả hai: chụp có chọn lọc, rồi trong vòng một tuần sau chuyến đi chọn ra khoảng hai mươi tấm đẹp nhất, xoá bớt ảnh trùng, viết vài dòng ghi chú cho mỗi tấm. Có người in một cuốn ảnh nhỏ cho mỗi chuyến, có người ghi nhật ký chuyến đi. Những ghi chú bằng chữ giữ lại âm thanh, mùi vị và cảm xúc, chính là những thứ mà ảnh không lưu được.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh có làm mình nhớ kém đi không?
Nghiên cứu của Henkel năm 2014 cho thấy chụp nguyên cả hiện vật trong bảo tàng khiến người tham gia nhớ kém hiện vật đó hơn so với chỉ ngắm. Nhưng khi phóng to chụp một chi tiết cụ thể, trí nhớ không bị kém đi, vì việc chọn chi tiết buộc ta quan sát kỹ hơn.
Chụp ảnh có làm chuyến đi vui hơn không?
Nghiên cứu của Diehl, Zauberman và Barasch năm 2016 cho thấy chụp ảnh thường làm tăng sự thích thú với trải nghiệm tích cực, vì giúp ta dấn thân hơn. Tác dụng này mất đi khi việc chụp cản trở trải nghiệm, và chụp ảnh trải nghiệm tiêu cực lại làm nó tệ hơn.
Có nên chụp ảnh người dân địa phương khi đi du lịch?
Nên hỏi ý kiến trước khi chụp, đặc biệt với người dân vùng cao, người bán hàng và trẻ em. Không đưa tiền hay kẹo để đổi lấy ảnh, và tôn trọng nếu họ từ chối.
Làm sao để vừa chụp ảnh vừa tận hưởng chuyến đi?
Ngắm trước khi chụp, mỗi điểm chỉ chụp vài tấm có chọn lọc, cất điện thoại khi nghe thuyết minh hay ngồi ăn, và để việc đăng lên mạng tới khi về nhà. Có thể thống nhất với người đi cùng các quãng "giờ chụp" và "giờ cất máy".
Chụp ảnh trong đầu là gì?
Là chủ động tìm khung hình bằng mắt như khi cầm máy, nhưng không chụp thật. Trong nghiên cứu của Diehl và cộng sự năm 2016, những người làm vậy cũng thấy thích thú hơn với trải nghiệm.
