Đi gần mà đi nhiều lần giúp niềm vui được "rải" đều trong năm: nhiều lần háo hức chờ đợi, nhiều lần được nghỉ, đỡ mệt vì đường xa; đi xa một lần cho một trải nghiệm lớn, khác hẳn đời thường, đáng nhớ nhiều năm, nhưng phần thư giãn thường phai nhanh sau khi trở lại công việc. Nghiên cứu về kỳ nghỉ nghiêng về việc nghỉ thường xuyên, nhưng một chuyến xa để đời vẫn có giá trị riêng mà nhiều chuyến gần không thay được.
Bài toán quen thuộc của ngày phép
Đầu năm, nhiều người mở lịch ra và tính: 12 ngày phép, vài kỳ nghỉ lễ, ngân sách có hạn. Gom hết cho một chuyến đi xa, hay chia thành nhiều chuyến cuối tuần về quê, ra biển gần, lên núi gần? Gia đình trẻ còn thêm một câu hỏi: con còn nhỏ, đi xa có đáng không, hay cứ đi gần cho nhẹ?
Không có đáp án chung, nhưng có vài điều về cách niềm vui vận hành đáng biết trước khi chọn.
Niềm vui bắt đầu từ lúc chờ đợi
Năm 2010, Jeroen Nawijn, Miquelle Marchand, Ruut Veenhoven và Ad Vingerhoets công bố trên tạp chí Applied Research in Quality of Life một nghiên cứu với 1.530 người trưởng thành ở Hà Lan, trong đó 974 người đi nghỉ trong thời gian khảo sát. Kết quả: người sắp đi nghỉ cho biết họ hạnh phúc hơn người không đi, có lẽ nhờ cảm giác mong chờ. Nhưng sau chuyến đi, mức hạnh phúc của hai nhóm nhìn chung không khác nhau; chỉ những ai có kỳ nghỉ "rất thư thái" mới thấy hiệu ứng kéo dài thêm một chút, rồi cũng mất đi sau khoảng tám tuần.
Hàm ý cho bài toán gần hay xa khá rõ: nếu phần lớn niềm vui nằm ở giai đoạn mong chờ, thì nhiều chuyến đi trong năm đồng nghĩa với nhiều đợt mong chờ. Một chuyến xa duy nhất cho một đợt háo hức dài, rồi phần còn lại của năm không còn gì để trông.
Thư giãn phai nhanh hơn ta tưởng
Jessica de Bloom và cộng sự tổng hợp các nghiên cứu về tác động của kỳ nghỉ lên sức khoẻ và cảm giác dễ chịu, đăng trên Journal of Occupational Health năm 2009. Họ thấy kỳ nghỉ có tác động tích cực ở mức nhỏ, và hiệu quả đó phai đi khá nhanh sau khi quay lại làm việc, thường trong vòng vài tuần. Một phân tích tổng hợp cập nhật năm 2023 với nhiều nghiên cứu hơn cũng thấy hiệu quả phai dần sau khi đi làm lại, và kéo dài kỳ nghỉ không làm lợi ích tăng thêm tương ứng.
Nghĩa là "nạp pin" một lần thật đầy rồi dùng cả năm không hiệu quả bằng nạp nhiều lần.
Quen nhanh, nên ngắt quãng lại vui
Con người thích nghi rất nhanh với điều dễ chịu. Ngày đầu ở biển, tiếng sóng thật mê; tới ngày thứ năm, nó thành âm thanh nền. Leif Nelson và Tom Meyvis có một loạt thí nghiệm về "tiêu dùng bị ngắt quãng", cho thấy ngắt quãng một trải nghiệm dễ chịu, như một bản nhạc hay một lần ngồi ghế mát-xa, có thể khiến phần sau thú vị hơn, vì sự gián đoạn phá vỡ quá trình quen dần. Chiều ngược lại cũng đúng: ngắt quãng một trải nghiệm khó chịu khiến nó khó chịu hơn.
Áp vào du lịch, đây là một lý lẽ cho phe "đi gần nhiều lần": mỗi chuyến ngắn đủ để thấy mới mẻ, kết thúc trước khi mọi thứ thành quen. Nhưng đây là thí nghiệm với trải nghiệm ngắn trong phòng thí nghiệm, nên chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng trực tiếp về các chuyến đi.
Nhưng chuyến xa vẫn có thứ không thay được
Phe "đi xa một lần" có những lý lẽ không thể xem nhẹ:
- Độ mới lạ: một nền văn hoá khác, một khí hậu khác, một ngôn ngữ khác tạo ra ký ức sắc nét hơn hẳn chuyến thứ năm về cùng một bãi biển.
- Thời gian để thật sự buông: nhiều người phải mất hai ba ngày mới thôi nghĩ tới công việc. Chuyến cuối tuần hai ngày có khi vừa bắt đầu thả lỏng đã phải về.
- Chi phí đi lại cố định: với điểm đến xa, tiền vé và thời gian đi đường gần như cố định; ở lâu hơn một lần thì "đáng" hơn chia nhỏ nhiều lần.
- Dấu mốc cuộc đời: tuần trăng mật, chuyến đi mừng tốt nghiệp, chuyến đưa bố mẹ đi xa lần đầu, là những dịp mà ý nghĩa nằm ở chỗ "một lần".
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Đi gần nhiều lần | Đi xa một lần |
|---|---|---|
| Số lần mong chờ trong năm | Nhiều | Một |
| Mức mới lạ | Vừa, dễ lặp lại | Cao |
| Thời gian đi đường | Ngắn, ít mệt | Dài, có thể mất cả ngày |
| Độ sâu thư giãn mỗi lần | Ngắn, có khi chưa kịp buông | Đủ dài để thật sự nghỉ |
| Ký ức để đời | Nhiều ký ức nhỏ | Một ký ức lớn |
| Hợp với | Gia đình có con nhỏ, người làm việc căng liên tục | Dịp đặc biệt, người muốn trải nghiệm khác biệt |
Bảng tự hỏi: năm nay chia ngày phép thế nào
| Nếu bạn… | Thì nghiêng về… |
|---|---|
| Thấy mệt mỏi tích tụ dần qua từng tháng | Nhiều chuyến ngắn rải đều |
| Có con dưới 5 tuổi | Đi gần, đường ngắn, ở lâu một chỗ |
| Có một dịp đặc biệt cần đánh dấu | Một chuyến xa |
| Mất 2–3 ngày mới thôi nghĩ việc | Ít nhất một chuyến dài 5 ngày trở lên |
| Đã đi gần quanh nhà tới nhàm | Một chuyến xa để làm mới |
| Muốn cả hai | Một chuyến xa trong năm, xen vài chuyến cuối tuần gần nhà |
Làm cho chuyến gần đỡ nhàm
Đi gần dễ thành lặp lại: cùng một bãi biển, cùng một quán hải sản, cùng một khách sạn. Vài cách giữ độ mới:
- Đổi mùa: cùng một nơi, mùa khác cho cảnh khác.
- Đổi kiểu: lần trước ở khách sạn, lần này ở homestay trong làng.
- Đổi mục đích: lần này đi để tìm hiểu một làng nghề, một di tích, một món ăn địa phương.
- Đi những nơi gần mà chưa từng tới: nhiều người đã đi nước ngoài nhưng chưa ghé ngôi làng cổ cách nhà vài chục cây số.
Góc nhìn hôm nay: kỳ nghỉ là nhịp, không phải phần thưởng cuối năm
Cách nghĩ "làm cật lực cả năm rồi thưởng cho mình một chuyến thật xa" rất phổ biến, nhưng các nghiên cứu về kỳ nghỉ gợi ý rằng nghỉ đều thì tốt cho sức khoẻ hơn. Có thể coi chuyến xa như một dấu mốc, còn các chuyến gần là nhịp thở hằng tháng. Một bảng nhỏ ghi những nơi gần nhà muốn đi, dán cạnh lịch công việc, là cách đơn giản để những chuyến đi nhỏ không bị bỏ quên giữa những tuần bận rộn.
Câu hỏi thường gặp
Nên đi du lịch nhiều chuyến ngắn hay một chuyến dài?
Nếu mục tiêu là thư giãn đều đặn, nhiều chuyến ngắn thường có lợi vì hiệu quả nghỉ ngơi phai nhanh sau khi đi làm lại. Nếu muốn một trải nghiệm khác biệt, đáng nhớ, một chuyến xa vẫn có giá trị riêng. Nhiều người kết hợp một chuyến xa với vài chuyến gần trong năm.
Hiệu quả thư giãn sau kỳ nghỉ kéo dài bao lâu?
Tổng hợp của de Bloom và cộng sự năm 2009 cho thấy tác động tích cực của kỳ nghỉ phai đi khá nhanh sau khi quay lại làm việc, thường trong vòng vài tuần. Nghiên cứu của Nawijn và cộng sự năm 2010 ở Hà Lan thấy sau chuyến đi, người đi nghỉ nhìn chung không hạnh phúc hơn người không đi.
Vì sao trước chuyến đi lại thấy vui hơn?
Nghiên cứu của Nawijn và cộng sự năm 2010 cho thấy người sắp đi nghỉ hạnh phúc hơn người không đi, có lẽ nhờ cảm giác mong chờ. Vì vậy nhiều chuyến đi trong năm đồng nghĩa với nhiều đợt háo hức chờ đợi.
Đi du lịch với con nhỏ nên đi gần hay đi xa?
Với trẻ nhỏ, đi gần thường nhẹ nhàng hơn vì đường ngắn, ít xáo trộn giờ ăn ngủ. Nếu đi xa, nên chọn ở lâu một chỗ thay vì di chuyển nhiều điểm, và chọn phương tiện ít mệt cho bé.
Làm sao để đi du lịch gần không bị nhàm?
Đổi mùa, đổi kiểu chỗ ở, đổi mục đích chuyến đi, hoặc tìm những nơi gần nhà mà chưa từng tới như làng nghề, di tích, làng cổ. Cùng một nơi nhưng đi với một câu hỏi mới thường cho trải nghiệm mới.
