Ta hối tiếc việc đã làm hay việc chưa làm nhiều hơn tùy vào khoảng thời gian: trong ngắn hạn, những hành động sai thường làm ta day dứt hơn; nhưng khi nhìn lại cả quãng đời dài, nhiều người kể về những điều mình đã không dám làm. Đó là kết luận chính của nhà tâm lý học Thomas Gilovich và cộng sự từ giữa thập niên 1990, sau này được bổ sung và tranh luận thêm. Hiểu điều này không phải để liều mọi thứ, mà để nhận ra nỗi sợ nào đang giữ mình lại.
Bắt đầu từ một câu chuyện cổ phiếu
Đầu thập niên 1980, Daniel Kahneman và Amos Tversky đưa ra một tình huống giả định đã trở thành kinh điển. Hai người cùng mất một khoản tiền như nhau vì cổ phiếu. Người thứ nhất vốn giữ cổ phiếu công ty A, từng định đổi sang công ty B nhưng rồi thôi, và hóa ra nếu đổi thì đã lãi. Người thứ hai vốn giữ cổ phiếu công ty B, đã đổi sang công ty A, và hóa ra nếu giữ nguyên thì đã lãi. Hỏi: ai thấy tiếc hơn?
Phần lớn người được hỏi trả lời: người thứ hai, người đã hành động. Kết quả bằng tiền như nhau, nhưng "tự tay làm hỏng" nghe đau hơn "đứng yên mà lỡ". Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng hành động: trong ngắn hạn, hối tiếc vì hành động thường mạnh hơn hối tiếc vì không hành động. Nó cũng giải thích vì sao ta hay chọn giữ nguyên hiện trạng khi phân vân.
Nhưng nhìn lại cả đời thì khác
Thomas Gilovich và Victoria Husted Medvec (Đại học Cornell) đặt câu hỏi theo cách khác: thay vì cho tình huống giả định, họ hỏi người thật về những hối tiếc thật trong đời họ. Trong một bài năm 1994 trên Journal of Personality and Social Psychology và một bài tổng kết năm 1995 trên Psychological Review mang tên "The experience of regret: What, when, and why", họ đưa ra một mô hình theo thời gian: ngắn hạn, hành động sai gây day dứt hơn; dài hạn, những điều đã không làm chiếm chỗ nhiều hơn trong ký ức hối tiếc.
Họ giải thích vì sao có sự đổi chiều này:
- Với hành động sai, ta có cách xoa dịu: sửa chữa, xin lỗi, tìm ra "bài học", tự nhủ "nhờ vậy mà mình trưởng thành".
- Với điều chưa làm, nỗi tiếc không có điểm dừng: kết quả của con đường không đi là vô hạn trong tưởng tượng. "Nếu ngày ấy mình thi trường đó…" có thể dẫn tới bất kỳ phiên bản tốt đẹp nào.
- Nhìn lại, rào cản ngày xưa trông nhỏ đi: lúc ấy ta sợ đủ thứ, nhưng nhiều năm sau, những nỗi sợ ấy trông chẳng đáng là bao, nên ta trách mình nhút nhát.
Cuộc tranh luận với Kahneman
Mô hình này không được chấp nhận ngay. Kahneman phản biện rằng nhiều hối tiếc vì không hành động chỉ là kiểu "giá mà…" man mác, bâng khuâng, không thật sự gây khổ. Năm 1998, Gilovich, Medvec và Kahneman cùng viết một bài trên Psychological Review để dung hòa. Họ thấy hối tiếc vì hành động thường gợi cảm xúc "nóng" như tức giận, xấu hổ; còn hối tiếc vì không hành động gợi cả cảm giác bâng khuâng, hoài niệm lẫn cảm giác tuyệt vọng. Nghĩa là có những điều chưa làm chỉ làm ta mơ màng, và có những điều khiến ta thật sự đau.
Các nghiên cứu sau đó cho kết quả không hoàn toàn đồng nhất. Một số thấy khi người ta liệt kê hối tiếc, những điều chưa làm xuất hiện nhiều hơn, nhưng không nhất thiết day dứt mạnh hơn. Bức tranh hiện nay là: mô hình theo thời gian có cơ sở, nhưng không phải quy luật tuyệt đối cho mọi người, mọi nền văn hóa. Phần lớn dữ liệu đến từ người Mỹ.
Hối tiếc vì "con người lý tưởng" của mình
Năm 2018, Shai Davidai và Thomas Gilovich công bố trên tạp chí Emotion một nghiên cứu gồm sáu thí nghiệm, phân biệt hai loại hối tiếc. Loại thứ nhất liên quan tới "con người lý tưởng": những mục tiêu, ước mơ, hình ảnh mình muốn trở thành. Loại thứ hai liên quan tới "con người phải là": bổn phận, trách nhiệm, nghĩa vụ.
Theo thông cáo của Đại học Cornell về nghiên cứu này, khi người tham gia liệt kê hối tiếc, loại liên quan tới con người lý tưởng chiếm 72% so với 28%; và khi được hỏi hối tiếc lớn nhất đời, 76% kể về việc không sống được như con người lý tưởng của mình. Các tác giả giải thích: với bổn phận bị lỡ, ta thường hành động để bù đắp ngay; còn với ước mơ bị bỏ dở, ta dễ trì hoãn mãi, nên nỗi tiếc đọng lại lâu hơn. Nghiên cứu này cũng làm với người tham gia ở Mỹ, nên đọc như một gợi ý chứ không phải con số cho mọi người.
So sánh hai loại hối tiếc
| Hối tiếc việc đã làm | Hối tiếc việc chưa làm | |
|---|---|---|
| Ví dụ | Nói lời nặng với bố mẹ, bỏ học giữa chừng, đầu tư bừa | Không dám tỏ tình, không thi vào ngành mình thích, không về thăm ông bà khi còn kịp |
| Thời điểm đau nhất | Ngay sau sự việc | Nhiều năm sau, khi nhìn lại |
| Cảm xúc | Nóng: xấu hổ, tức giận | Man mác hoặc day dứt |
| Cách xoa dịu | Sửa sai, xin lỗi, rút bài học | Khó hơn vì không biết "nếu như" sẽ ra sao |
| Còn sửa được không | Thường có thể làm gì đó | Đôi khi vẫn còn kịp, đôi khi không |
Dùng hiểu biết này thế nào cho đời mình
Phép thử "nhìn lại từ xa"
Khi phân vân một việc lớn, thử hình dung mình mười năm, hai mươi năm sau nhìn lại. Mình sẽ tiếc vì đã làm, hay tiếc vì đã không làm? Phép thử này không cho đáp án, nhưng nó kéo ta ra khỏi nỗi sợ trước mắt để thấy cả quãng đường.
Phân biệt liều lĩnh và can đảm
Nghiên cứu về hối tiếc không có nghĩa "cứ làm đi rồi tính". Những hành động có thể gây hại không sửa được, như vay nợ quá sức, bỏ hết mọi thứ cho một canh bạc, vẫn cần được cân nhắc thận trọng. Điều đáng nghĩ lại là những việc rủi ro thấp mà ta vẫn né vì ngại: gọi một cuộc điện thoại, đăng ký một khóa học, nói một lời cảm ơn.
Những điều chưa muộn
Nhiều hối tiếc vì không làm vẫn còn sửa được một phần: học lại một môn mình bỏ dở, liên lạc lại với người bạn cũ, dành thời gian cho bố mẹ khi còn có thể. Hối tiếc, nếu được nghe đúng cách, là tấm bản đồ chỉ ra điều mình thật sự quý.
Bảng tự hỏi trước một quyết định
| Nếu bạn… | Có thể tự hỏi… |
|---|---|
| Ngại làm vì sợ người khác chê cười | Mười năm nữa, ai còn nhớ lời chê ấy? |
| Muốn làm một việc có thể gây hại khó sửa | Nếu hỏng, mình và gia đình chịu nổi không? Có cách thử nhỏ hơn không? |
| Đang trì hoãn một ước mơ "để sau" | "Sau" là khi nào, cụ thể? Bước nhỏ nhất làm được tuần này là gì? |
| Vẫn day dứt một lỗi cũ | Còn ai mình nên xin lỗi, còn gì mình có thể sửa? |
| Phân vân giữa hai lựa chọn ngang nhau | Lựa chọn nào gần hơn với con người mình muốn trở thành? |
Góc nhìn hôm nay
Người Việt có câu "tiếc thì đã muộn", nhưng nghiên cứu về hối tiếc gợi một cách đọc khác: biết trước mình dễ tiếc điều gì là để hành động khi chưa muộn. Nỗi tiếc vì những điều chưa làm thường gắn với những giá trị sâu nhất: gia đình, học hành, tình cảm, ước mơ thời trẻ.
Nếu muốn đọc thêm, có thể tìm bài "The experience of regret: What, when, and why" (Gilovich và Medvec, 1995) và bài "The ideal road not taken" (Davidai và Gilovich, 2018). Cuốn sách nhiều người biết "The Top Five Regrets of the Dying" (Năm điều hối tiếc của người sắp ra đi) của Bronnie Ware là hồi ký của một người chăm sóc bệnh nhân cuối đời, đáng đọc như một trải nghiệm, nhưng không phải một nghiên cứu khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Người ta hối tiếc việc đã làm hay việc chưa làm nhiều hơn?
Theo Gilovich và Medvec (1995), trong ngắn hạn người ta day dứt vì những hành động sai nhiều hơn, nhưng khi nhìn lại cả đời, những điều đã không làm chiếm chỗ nhiều hơn. Các nghiên cứu sau cho thấy mô hình này có cơ sở nhưng không tuyệt đối.
Vì sao hối tiếc vì không làm lại kéo dài?
Với hành động sai, ta có thể sửa, xin lỗi hay rút bài học để xoa dịu. Với điều chưa làm, kết quả tưởng tượng là vô hạn và nỗi sợ ngày xưa trông nhỏ đi khi nhìn lại, nên nỗi tiếc khó khép lại.
Hiệu ứng hành động trong hối tiếc là gì?
Đó là hiện tượng người ta thấy tiếc hơn khi kết quả xấu đến từ việc mình chủ động làm, so với khi nó đến từ việc đứng yên, dù thiệt hại như nhau. Ví dụ kinh điển là tình huống hai nhà đầu tư cổ phiếu của Kahneman và Tversky.
Hối tiếc lớn nhất của con người thường là gì?
Nghiên cứu của Davidai và Gilovich (2018) cho thấy phần lớn người tham gia kể hối tiếc lớn nhất liên quan tới việc không sống được như con người lý tưởng của mình, tức những ước mơ, mục tiêu bị bỏ dở, hơn là những bổn phận bị lỡ.
Làm sao để sống ít hối tiếc hơn?
Khi phân vân, hãy hình dung mình nhìn lại sau nhiều năm, tách nỗi sợ trước mắt khỏi rủi ro thật, và bắt đầu bằng những bước nhỏ ít rủi ro. Với những việc có thể gây hại không sửa được, vẫn cần cân nhắc thận trọng.