Nên đổi việc khi những lý do muốn đi đã kéo dài, có tên gọi cụ thể và không sửa được tại chỗ: không còn học được gì, thu nhập không đủ sống và không có lối tăng, môi trường làm hại sức khỏe, hoặc có một cơ hội rõ ràng tốt hơn. Đừng đổi chỉ vì một tuần tồi tệ, và đừng ở lại chỉ vì ngại thay đổi. Nghiên cứu cho thấy cả hai cái bẫy đều có thật.
"Nhảy việc" hay "chung thủy": hai nếp nghĩ
Thế hệ bố mẹ nhiều người làm một cơ quan đến lúc về hưu, coi sự gắn bó là đức tính. Người trẻ bây giờ đổi việc nhiều hơn, đôi khi bị gọi là "nhảy việc", "cả thèm chóng chán". Cả hai cách nhìn đều có lý. Ở lâu một chỗ cho bạn chiều sâu, uy tín, quan hệ bền; đổi việc đúng lúc cho bạn kỹ năng mới, thu nhập mới, góc nhìn mới. Đổi quá nhiều trong thời gian ngắn thì nhà tuyển dụng có thể e ngại; ở quá lâu ở một chỗ không còn phát triển thì bản thân mình thiệt.
Tín hiệu đáng nghe và tín hiệu chỉ là "cơn mệt"
| Tín hiệu nên nghiêm túc cân nhắc | Tín hiệu nên chờ thêm |
|---|---|
| Nhiều tháng liền không học thêm được gì, việc lặp lại không có lối lên | Một dự án khó, một tháng quá tải |
| Thu nhập không đủ sống, đã đề nghị mà không có lộ trình tăng | Vừa nghe bạn bè khoe lương cao hơn |
| Sức khỏe thể chất hoặc tinh thần đi xuống kéo dài vì công việc | Vài đêm mất ngủ trước hạn chót |
| Bị yêu cầu làm điều trái pháp luật hoặc trái lương tâm | Bất đồng với sếp về một quyết định |
| Công ty đi xuống rõ rệt, trả lương chậm nhiều lần | Tin đồn chưa rõ nguồn |
| Có một cơ hội cụ thể, phù hợp hướng đi của mình | Chỉ thấy "chỗ nào cũng tốt hơn chỗ này" |
Một mẹo nhỏ: viết ra lý do muốn đi, rồi để đó hai tuần. Nếu sau hai tuần lý do vẫn đúng y nguyên, nó đáng được xem xét. Nếu nó đã nhạt đi, có thể đó chỉ là một giai đoạn.
Đẩy đi hay kéo tới
Lý do đổi việc thường thuộc hai loại. Loại "đẩy": mình muốn thoát khỏi điều gì đó ở chỗ hiện tại. Loại "kéo": có điều gì đó ở chỗ mới cuốn hút mình. Đi vì "đẩy" mà không có "kéo" dễ dẫn tới việc nhận đại chỗ đầu tiên chịu nhận mình, rồi lại gặp lại vấn đề cũ dưới một cái tên khác. Đi vì "kéo" thì thường chọn kỹ hơn.
Trước khi nộp đơn, hãy hỏi: vấn đề của mình có sửa được ngay tại chỗ không? Nhiều người chỉ cần đổi nhóm, đổi vị trí trong cùng công ty, hoặc nói chuyện thẳng với quản lý về khối lượng việc, là tình hình đổi khác. Nếu đã thử mà không được, khi ấy đi sẽ nhẹ lòng hơn.
Đổi việc rồi có vui hơn không: hiệu ứng "trăng mật rồi say xỉn"
Năm 2005, Wendy Boswell, John Boudreau và Jaana Tichy công bố trên Journal of Applied Psychology một nghiên cứu theo dõi các nhà quản lý ở Mỹ qua nhiều năm. Họ thấy mức hài lòng với công việc thường tụt xuống ngay trước khi người ta chủ động đổi việc, rồi vọt lên ngay sau khi sang chỗ mới (giai đoạn "trăng mật"), và sau đó dần dần hạ xuống (giai đoạn "say xỉn" hay "dư âm"). Mô hình này xuất hiện ở những người tự nguyện đổi việc.
Các nghiên cứu sau đó cho thấy không phải ai cũng đi theo đúng đường cong này. Nhưng bài học vẫn hữu ích: niềm vui những tháng đầu ở chỗ mới không kéo dài mãi, và nỗi chán những tháng cuối ở chỗ cũ có thể đang phóng đại mọi thứ. Khi so hai chỗ, hãy so một năm điển hình ở chỗ mới, không phải tháng đầu tiên.
Còn nếu cứ chần chừ mãi? Nghiên cứu tung đồng xu
Nhà kinh tế Steven Levitt (Đại học Chicago) làm một thí nghiệm khác thường, công bố năm 2021 trên tạp chí The Review of Economic Studies. Ông lập một trang web mời những người đang phân vân trước một quyết định khó tung một đồng xu ảo: mặt ngửa là thay đổi, mặt sấp là giữ nguyên. Hơn 20.000 lần tung đã được thực hiện. Người tham gia không bắt buộc phải làm theo đồng xu, nhưng nhiều người làm theo.
Với những quyết định lớn như bỏ việc hay chia tay, những người được đồng xu "bảo" thay đổi thì có nhiều khả năng thay đổi hơn, và sáu tháng sau tự báo cáo là hạnh phúc hơn so với những người được bảo giữ nguyên. Levitt kết luận rằng có lẽ người ta quá thận trọng trước những thay đổi lớn trong đời.
Đọc kết quả này phải tỉnh táo. Chính tác giả thừa nhận nhóm người tham gia "khác xa với đại diện": họ tự tìm đến một trang web, và đều là những người đang lưỡng lự đến mức chịu để đồng xu góp ý. Hạnh phúc là tự đánh giá. Nghiên cứu này không nói "cứ nghỉ việc đi". Nó chỉ gợi ý rằng khi bạn đã phân vân rất lâu, đã thấy hai phương án gần ngang nhau, thì nỗi sợ thay đổi có thể đang giữ bạn lại nhiều hơn mức đáng có.
Đi cho đẹp: những việc cần làm
Báo trước đúng luật
Theo Điều 35 Bộ luật Lao động năm 2019, người lao động muốn đơn phương chấm dứt hợp đồng phải báo trước cho người sử dụng lao động: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn; ít nhất 30 ngày với hợp đồng có thời hạn từ 12 đến 36 tháng; ít nhất 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù có thời hạn riêng, và luật cũng liệt kê những trường hợp được nghỉ không cần báo trước (chẳng hạn không được trả đủ lương, bị ngược đãi). Báo thiếu ngày có thể bị coi là chấm dứt trái luật. Đọc kỹ hợp đồng của mình và hỏi bộ phận nhân sự để chắc chắn.
Có việc mới trước khi nghỉ, nếu có thể
Tìm việc khi đang có việc thường dễ thương lượng hơn, ít áp lực tiền bạc hơn. Nếu buộc phải nghỉ trước (vì sức khỏe, vì môi trường quá tệ), hãy chuẩn bị tiền dự phòng cho vài tháng.
Bàn giao tử tế
Ghi lại công việc đang làm, mật khẩu, đầu mối liên hệ, việc còn dang dở. Người ta thường nhớ cách bạn rời đi lâu hơn những gì bạn làm ở giữa. Ngành nào cũng nhỏ hơn mình tưởng.
Giấy tờ
Nhớ hỏi về việc chốt sổ bảo hiểm xã hội, các khoản lương, phép năm chưa nghỉ, và xin xác nhận kinh nghiệm làm việc nếu cần.
Bảng tự hỏi: đi hay ở
| Nếu bạn… | Có lẽ nên… |
|---|---|
| Muốn đi vì một tuần, một dự án tệ | Chờ thêm, viết lý do ra và xem lại sau hai tuần |
| Đã nói chuyện với quản lý, thử đổi vị trí mà vẫn không ổn | Bắt đầu tìm việc mới một cách nghiêm túc |
| Sức khỏe đi xuống kéo dài vì công việc | Ưu tiên sức khỏe, hỏi bác sĩ nếu cần, lên kế hoạch rời đi |
| Có lời mời hấp dẫn nhưng chỉ vì lương cao hơn chút | So cả gói: việc học được, giờ giấc, đường đi, con người |
| Đã phân vân rất lâu, hai phương án gần ngang nhau | Đặt hạn chót cho mình; đừng để nỗi sợ thay đổi tự quyết thay |
| Đổi việc ba lần trong một năm | Tìm xem vấn đề chung của các lần đi là gì trước khi đổi tiếp |
Góc nhìn hôm nay
Đổi việc không còn là chuyện hiếm hay đáng xấu hổ. Điều đáng quan tâm là mỗi lần đổi, mình mang theo được gì: kỹ năng, mối quan hệ, sự hiểu biết về điều mình thật sự muốn. Một lần đổi việc tốt thường bắt đầu từ việc biết rõ mình đang rời bỏ điều gì và đang đi tới điều gì.
Nếu muốn đọc thêm, bài báo của Levitt có bản công khai trên trang của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER), mã số w22487. Về quyền lợi khi nghỉ việc, văn bản gốc của Bộ luật Lao động năm 2019 là nguồn chắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ việc phải báo trước bao nhiêu ngày?
Theo Điều 35 Bộ luật Lao động năm 2019, người lao động phải báo trước ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, và 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù có quy định riêng.
Dấu hiệu nào cho thấy nên đổi việc?
Những dấu hiệu đáng cân nhắc là kéo dài và cụ thể: không còn học được gì, thu nhập không đủ sống và không có lộ trình tăng, sức khỏe đi xuống vì công việc, hoặc có một cơ hội rõ ràng tốt hơn. Một tuần mệt mỏi chưa phải lý do đủ.
Đổi việc có làm mình hạnh phúc hơn không?
Thường có một giai đoạn hài lòng tăng vọt sau khi đổi, rồi giảm dần, theo nghiên cứu của Boswell và cộng sự (2005). Vì vậy hãy so sánh một năm bình thường ở chỗ mới chứ không chỉ tháng đầu tiên.
Nghiên cứu tung đồng xu của Levitt nói gì?
Levitt (2021) cho người đang phân vân tung đồng xu ảo; người được đồng xu bảo thay đổi, như bỏ việc, thì sáu tháng sau tự báo cáo hạnh phúc hơn. Nhóm tham gia không đại diện cho dân số, nên kết quả chỉ gợi ý rằng ta có thể quá ngại thay đổi.
Có nên nghỉ việc trước khi tìm được việc mới?
Nếu có thể, nên tìm được việc mới trước để đỡ áp lực tài chính và dễ thương lượng hơn. Nếu buộc phải nghỉ trước vì sức khỏe hay môi trường quá tệ, hãy chuẩn bị tiền dự phòng cho vài tháng.