Muốn cân nhắc một quyết định lớn mà không rối, hãy làm theo trình tự: gọi đúng tên câu hỏi, mở rộng các phương án, hỏi người đã từng trải qua, thử nhỏ nếu được, rồi đặt hạn chót để quyết. Tâm lý học cho thấy ta thường đoán sai cảm xúc của chính mình trong tương lai, nên kinh nghiệm thật của người khác và một lần thử nhỏ thường đáng tin hơn những giờ ngồi tưởng tượng. Bài này là bộ khung chung cho những lựa chọn lớn đã bàn trong cả mục: nhà ở, nghề nghiệp, nơi sống, gia đình.
Vì sao quyết định lớn làm ta rối
Quyết định nhỏ như hôm nay ăn phở hay bún, ta chọn trong vài giây. Quyết định lớn thì khác ở ba chỗ: hậu quả kéo dài nhiều năm, khó quay lại, và liên quan tới nhiều người. Thêm vào đó, ta ít khi được "tập": cả đời mua nhà một hai lần, chọn ngành một lần, cưới một lần. Không có kinh nghiệm, đầu óc dễ quay vòng giữa những nỗi sợ, và càng nghĩ càng thấy rối.
Những phương pháp như bảng cân nhắc có trọng số hay phân biệt quyết định đảo ngược được với không đảo ngược được là một chủ đề riêng của khoa học phán đoán. Bài này đi một hướng khác: những cái bẫy trong cách ta tưởng tượng tương lai, và các bước đơn giản để vượt qua chúng.
Làm rõ câu hỏi và các phương án
Bước 1: Gọi đúng tên câu hỏi
Nhiều người nói "mình đang phân vân có nên nghỉ việc không", nhưng câu hỏi thật lại là "mình có muốn tiếp tục làm nghề này không" hoặc "mình có chịu được sếp này thêm một năm không". Ba câu hỏi đó dẫn tới ba hướng hành động khác nhau. Hãy viết câu hỏi ra giấy, rồi hỏi tiếp "vì sao mình muốn điều đó" vài lần, đến khi chạm tới điều mình thật sự cần: thu nhập, thời gian cho con, sự tôn trọng, cơ hội học.
Bước 2: Đừng tự nhốt mình trong "có hay không"
Quyết định dạng "có hoặc không" thường là quyết định thiếu phương án. "Có nên về quê không" có thể mở ra thành: về hẳn, về thử ba tháng, chuyển về đô thị tỉnh gần quê, ở lại nhưng về thăm thường xuyên hơn. Hai anh em Chip và Dan Heath trong cuốn Decisive (2013) gọi đây là "mở rộng lựa chọn", một lời khuyên rất đời thường nhưng hay bị quên. Khi chỉ có hai phương án, hãy tự hỏi: nếu cả hai đều không được phép chọn, mình sẽ làm gì?
Kiểm tra tương lai bằng dữ kiện thật
Bước 3: Cẩn thận với dự đoán cảm xúc của chính mình
Khi cân nhắc, ta thường tưởng tượng: "Nếu mua được nhà, mình sẽ hạnh phúc lắm", "Nếu bị từ chối, mình sẽ suy sụp". Nhà tâm lý học Timothy Wilson và Daniel Gilbert đã tổng kết nhiều nghiên cứu về chủ đề này trong một bài năm 2005 trên tạp chí Current Directions in Psychological Science. Họ chỉ ra thiên lệch tác động: con người thường đánh giá quá cao mức độ mạnh và thời gian kéo dài của cảm xúc mình sẽ có sau một sự kiện, cả vui lẫn buồn.
Một nguyên nhân là ta chỉ chăm chú vào sự kiện đang nghĩ tới và quên mất những thứ khác cũng sẽ lấp đầy cuộc sống. Một ví dụ được nhắc trong bài: người hâm mộ bóng đá đoán trận thắng hay thua sẽ ảnh hưởng tâm trạng mình nhiều ngày; khi được nhắc nghĩ tới những việc khác sẽ xảy ra trong những ngày đó, dự đoán của họ bớt cực đoan hơn. Nguyên nhân thứ hai là ta không lường trước được mình sẽ thích nghi và tìm ra ý nghĩa nhanh thế nào khi chuyện đã xảy ra.
Áp dụng: khi hình dung tương lai, đừng chỉ tưởng tượng khoảnh khắc nhận chìa khóa nhà hay ngày đầu đi làm chỗ mới. Hãy tưởng tượng một ngày thứ Ba bình thường, sáu tháng sau đó: mình dậy lúc mấy giờ, đi đâu, gặp ai, lo gì.
Bước 4: Hỏi người đã đi qua con đường đó
Năm 2009, Daniel Gilbert cùng Matthew Killingsworth, Rebecca Eyre và Timothy Wilson công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu nhỏ nhưng nổi tiếng. Trong một thí nghiệm, các nữ sinh viên đoán xem mình sẽ thích một buổi hẹn hò chớp nhoáng năm phút với một nam sinh tới đâu. Một nhóm được xem hồ sơ và ảnh của người kia. Nhóm còn lại không xem gì về người kia, chỉ được biết một nữ sinh khác đã thích buổi hẹn ấy tới mức nào. Nhóm thứ hai đoán đúng cảm xúc của chính mình hơn.
Điều thú vị là đa số người tham gia lại tin điều ngược lại: họ cho rằng xem hồ sơ sẽ giúp đoán tốt hơn. Các tác giả gọi đó là sức mạnh bất ngờ của "lời khuyên hàng xóm". Mẫu nghiên cứu nhỏ và là sinh viên Mỹ, nhưng bài học dễ dùng: khi phân vân về một con đường, hãy tìm người đang ở cuối con đường ấy và hỏi họ thấy thế nào, thay vì chỉ ngồi đọc thông tin rồi tưởng tượng.
Mẹo nhỏ: hỏi nhiều người, cả người thành công lẫn người đã quay lại. Và hỏi về ngày thường của họ, không chỉ về những khoảnh khắc nổi bật.
Bước 5: Thử nhỏ trước khi đặt cược lớn
Rất nhiều quyết định lớn có thể "thử nhỏ": sống ở quê một mùa trước khi về hẳn, bán thử hàng trước khi nghỉ việc mở cửa hàng, thực tập trước khi chọn ngành, nhận trông thú cưng của bạn bè trước khi đón một con về. Một lần thử thật đem lại thông tin mà không suy nghĩ nào thay được.
Chốt quyết định
Bước 6: Nhìn qua ba khung thời gian
Nhà báo Suzy Welch trong cuốn 10-10-10 (2009) đề xuất một câu hỏi gọn: lựa chọn này sẽ ra sao sau 10 phút, sau 10 tháng và sau 10 năm? Nhiều lựa chọn khó chịu trong 10 phút (một cuộc nói chuyện căng thẳng, một lời từ chối) lại tốt sau 10 năm, và ngược lại. Đây là công cụ tự hỏi, không phải kết quả nghiên cứu, nhưng nó giúp ta không để cảm xúc lúc này quyết thay cho mình của nhiều năm sau.
Bước 7: Đặt hạn chót và chấp nhận không hoàn hảo
Cân nhắc quá lâu cũng là một lựa chọn: lựa chọn giữ nguyên. Nghiên cứu tung đồng xu của Steven Levitt (2021) gợi ý rằng với những người đã phân vân rất lâu, nỗi sợ thay đổi có thể đang giữ họ lại quá mức (xem bài "Khi nào nên đổi việc" trong cùng mục). Một mẹo nhiều người dùng: tung đồng xu, và để ý cảm giác của mình khi đồng xu rơi xuống. Nếu thấy nhẹ nhõm, đó là một tín hiệu; nếu thấy thất vọng, đó cũng là một tín hiệu. Đồng xu không quyết thay bạn, nó chỉ giúp bạn nghe thấy mình.
Hãy đặt cho mình một ngày cụ thể để quyết. Đến ngày đó, chọn phương án tốt nhất với những gì mình biết, và chấp nhận rằng không có lựa chọn nào bảo đảm chắc chắn.
Bảng tóm tắt: bảy bước cho một quyết định lớn
| Bước | Việc cần làm | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| 1. Gọi tên | Viết câu hỏi thật ra giấy | Thật ra mình đang cần điều gì? |
| 2. Mở rộng | Tìm thêm ít nhất một phương án thứ ba | Nếu hai lựa chọn này đều không được, mình làm gì? |
| 3. Hình dung ngày thường | Tưởng tượng một ngày bình thường sau sáu tháng | Ngoài sự kiện này, ngày của mình còn có gì? |
| 4. Hỏi người đi trước | Nói chuyện với vài người đã chọn mỗi hướng | Một ngày bình thường của họ thế nào? |
| 5. Thử nhỏ | Tìm cách thử với rủi ro thấp | Mình có thể thử điều này trong một tháng không? |
| 6. Ba khung thời gian | Nghĩ tới 10 phút, 10 tháng, 10 năm | Lựa chọn này trông ra sao ở mỗi mốc? |
| 7. Hạn chót | Đặt ngày quyết, chấp nhận không hoàn hảo | Đứng yên thêm thì mình mất gì? |
Góc nhìn hôm nay
Không có phương pháp nào biến một quyết định lớn thành dễ dàng. Nhưng có phương pháp thì ta bớt quay vòng, bớt mất ngủ, và khi nhìn lại có thể nói: "Mình đã cân nhắc kỹ với những gì mình biết lúc đó." Điều đó, theo nghiên cứu về hối tiếc, giúp ta thanh thản hơn nhiều so với một kết quả hoàn hảo.
Đừng quên những người cùng chịu ảnh hưởng: vợ chồng, con cái, bố mẹ. Một quyết định được bàn bạc thường dễ đi tới cùng hơn một quyết định đơn phương. Nếu muốn đọc thêm, bài "Affective forecasting: Knowing what to want" của Wilson và Gilbert (2005) ngắn và dễ đọc, có bản công khai trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để đưa ra quyết định lớn mà không rối?
Hãy đi theo trình tự: viết ra câu hỏi thật, tìm thêm phương án, hỏi người đã trải qua, thử nhỏ nếu có thể, rồi đặt hạn chót để quyết. Trình tự giúp đầu óc bớt quay vòng giữa những nỗi sợ.
Vì sao ta hay đoán sai cảm xúc của mình trong tương lai?
Theo Wilson và Gilbert (2005), ta thường đánh giá quá cao mức độ và thời gian kéo dài của cảm xúc sau một sự kiện, vì chỉ tập trung vào sự kiện đó và không lường trước mình sẽ thích nghi. Đây gọi là thiên lệch tác động.
Có nên hỏi ý kiến người khác khi quyết định việc lớn?
Nên, nhất là hỏi người đã trải qua đúng điều mình định làm. Nghiên cứu của Gilbert và cộng sự (2009) cho thấy biết cảm nhận của người đã trải qua giúp đoán cảm xúc của chính mình chính xác hơn so với chỉ đọc thông tin.
Phương pháp 10-10-10 là gì?
Đây là câu hỏi do Suzy Welch đề xuất trong cuốn sách 10-10-10 (2009): lựa chọn này sẽ ra sao sau 10 phút, 10 tháng và 10 năm. Nó giúp tách cảm xúc tức thời khỏi hậu quả lâu dài.
Tung đồng xu có giúp quyết định được không?
Đồng xu không nên quyết thay bạn, nhưng cảm giác nhẹ nhõm hay thất vọng khi đồng xu rơi có thể cho biết mình thật sự nghiêng về đâu. Nghiên cứu của Levitt (2021) cũng gợi ý người đang phân vân lâu có thể quá ngại thay đổi.