Trà nóng, trà đá và trà sữa là ba cách uống trà gắn với ba nhịp sống khác nhau của người Việt. Ấm trà nóng gắn với khách đến nhà, câu chuyện chậm và nếp cũ của ông bà. Cốc trà đá gắn với vỉa hè, quán cơm, cái nóng và những cuộc chuyện trò ngắn giữa giờ làm. Ly trà sữa gắn với người trẻ, với không gian quán mới và vị ngọt béo nhập từ nơi khác. Ba thức uống không thay thế nhau, chúng sống cạnh nhau và mỗi người có thể thuộc cả ba "phe" tuỳ lúc.
Trà nóng: chén nước mời khách
Trong nhiều gia đình Việt, khách đến nhà là pha ấm trà. Ở nông thôn miền Bắc, ấm chè xanh nấu từ lá chè tươi vò nát, đựng trong ấm tích ủ ấm, là thứ đồ uống quen từ sáng tới tối. Ở thành phố, người ta pha chè khô (chè mạn) trong ấm sứ nhỏ, rót ra chén hạt mít.
Việt Nam có nhiều vùng chè nổi tiếng: chè Thái Nguyên với cánh nhỏ, vị chát rồi ngọt hậu; chè Shan tuyết từ những cây chè cổ thụ trên núi cao phía Bắc; chè ướp sen ở Hà Nội; chè ở Bảo Lộc (Lâm Đồng) phía Nam. Mỗi loại gắn với một vùng đất và một cách thưởng thức.
Uống trà nóng là uống chậm
Trà nóng không uống ừng ực được. Người ta nhấp từng ngụm, nói một câu, rót thêm. Chén trà vì vậy là "cái cớ" để ngồi lại. Nhiều cuộc bàn chuyện trong nhà, chuyện làng xóm, chuyện cưới hỏi bắt đầu từ ấm trà. Câu "uống chén nước đã" quen tới mức trở thành lời mời ngồi xuống.
Văn hoá trà của người lớn tuổi
Với thế hệ ông bà, cha mẹ ở miền Bắc, chọn chè, pha chè, mời chè là một nếp ứng xử. Rót cho khách trước, rót cho người lớn trước, không rót tràn chén. Những phép tắc nhỏ ấy vẫn còn ở nhiều gia đình.
Trà đá: "quốc ẩm" của vỉa hè
Trà đá là trà pha loãng, để nguội, rót vào cốc có đá. Ở Hà Nội, quán trà đá vỉa hè với ghế nhựa, ấm trà, lọ kẹo lạc là hình ảnh quen. Ở Sài Gòn, ít quán trà đá riêng hơn nhưng gần như quán cơm, quán cà phê nào cũng có bình trà đá cho khách, thường không tính tiền.
Vì sao trà đá phổ biến
- Khí hậu nóng: một cốc đá mát hợp với trưa hè.
- Rẻ và nhanh: ghé, uống, đi; hoặc ngồi bao lâu cũng được.
- Không gian xã hội: quán trà đá là nơi bàn chuyện bóng đá, chuyện thời sự, chuyện phố phường, gặp người lạ cũng dễ bắt chuyện.
- Đi kèm bữa ăn: cốc trà đá làm "sạch miệng" sau món dầu mỡ, nhiều người coi là phần không thể thiếu của bữa cơm bụi, bữa bún.
Từ trà đá sang trà chanh
Khoảng đầu những năm 2010, trà chanh (trà pha đường, chanh, đá) trở thành trào lưu của người trẻ Hà Nội, với những dãy ghế nhựa quanh khu phố cổ. Đây là cầu nối giữa trà đá vỉa hè truyền thống và các đồ uống trà pha chế ngọt ngày nay.
Trà sữa: vị ngọt từ Đài Loan
Trà sữa trân châu ra đời ở Đài Loan vào thập niên 1980. Hai quán, một ở Đài Trung và một ở Đài Nam, cùng nhận là nơi nghĩ ra món này và kiện nhau nhiều năm. Năm 2019, toà án cho rằng tranh cãi ai phát minh không có ý nghĩa pháp lý vì trà sữa trân châu không phải sản phẩm được cấp bằng sáng chế. Vì vậy câu hỏi "ai nghĩ ra trà sữa" tới nay vẫn không có lời đáp chính thức.
Ở Việt Nam, trà sữa xuất hiện từ khoảng đầu những năm 2000 và bùng lên mạnh trong thập niên 2010 với các chuỗi cửa hàng, quán nhỏ ở mọi thành phố. Đi kèm là cả một hệ sinh thái: trân châu đen, trân châu trắng, thạch, kem phô mai (kem cheese), pudding, các loại trà trái cây.
Vì sao người trẻ thích trà sữa
- Vị ngọt béo dễ uống: phù hợp với khẩu vị ưa ngọt, không đắng chát như trà mộc.
- Tuỳ chỉnh: chọn mức đường, mức đá, loại topping. Người trẻ thích cảm giác ly đồ uống "của riêng mình".
- Không gian: quán trà sữa là nơi hẹn bạn, học nhóm, chụp ảnh.
- Thói quen nhóm: rủ nhau đi uống, gọi giao hàng cho cả phòng làm việc.
Lưu ý nhỏ: trà sữa và nhiều đồ uống pha chế thường có lượng đường đáng kể. Chọn mức đường thấp, uống vừa phải là lựa chọn cân bằng; người có bệnh tiểu đường hay đang kiểm soát cân nặng nên hỏi bác sĩ.
Bảng so sánh ba cách uống trà
| Tiêu chí | Trà nóng | Trà đá | Trà sữa |
|---|---|---|---|
| Vị | Chát, ngọt hậu, thơm lá | Nhạt, mát | Ngọt, béo, nhiều lớp |
| Nơi uống | Nhà, văn phòng, quán trà | Vỉa hè, quán cơm, quán cà phê | Quán trà sữa, gọi giao tận nơi |
| Nhịp uống | Chậm, nhấp từng ngụm | Nhanh hoặc ngồi lâu đều được | Vừa uống vừa trò chuyện, chụp ảnh |
| Ý nghĩa xã hội | Mời khách, lễ nghi gia đình | Gặp gỡ đời thường, bàn chuyện phố | Hẹn hò, gặp bạn, thưởng cho bản thân |
| Thế hệ gắn bó (xu hướng) | Ông bà, cha mẹ | Mọi lứa tuổi | Học sinh, sinh viên, người đi làm trẻ |
| Nguồn gốc | Trà Việt, có từ rất lâu | Cách uống trà loãng với đá của xứ nóng | Đài Loan, thập niên 1980 |
Thế hệ có thật sự chia phe?
Nói "ông bà uống trà nóng, bố mẹ uống trà đá, con cháu uống trà sữa" là cách tóm cho dễ nhớ, không phải sự thật cho mọi nhà. Nhiều bạn trẻ mê trà mộc, học pha trà, đi tìm chè cổ thụ trên núi. Nhiều người lớn tuổi thích ly trà sữa cháu mua. Và ai cũng có thể uống cốc trà đá sau bữa trưa.
Điều thú vị là mỗi đồ uống phản ánh một kiểu gặp gỡ. Trà nóng là gặp trong nhà, có thứ bậc, có lễ. Trà đá là gặp ngoài phố, bình đẳng, ai cũng ngồi ghế nhựa như nhau. Trà sữa là gặp trong không gian riêng của người trẻ, nơi họ tự chọn cách mình muốn được thấy. Khi nhìn như vậy, "chọn phe" đồ uống thực ra là chọn kiểu gặp gỡ mình đang cần.
Các quán trà mới hiện nay còn trộn cả ba: trà mộc pha lạnh, trà Thái Nguyên làm nền trà sữa, trà ướp sen pha với sữa tươi. Ranh giới giữa các phe đang mờ dần.
Bảng tự hỏi: hôm nay uống gì
| Nếu bạn… | Thì hợp với… |
|---|---|
| Có khách đến nhà, muốn tiếp chu đáo | Ấm trà nóng |
| Vừa ăn trưa xong, trời nóng | Cốc trà đá |
| Hẹn bạn ngồi lâu, muốn món ngọt | Trà sữa ít đường hoặc trà trái cây |
| Muốn tỉnh táo mà không dùng cà phê | Trà xanh nóng, nhưng đừng uống sát giờ ngủ |
| Tò mò về vị trà thật | Thử trà mộc không đường của vài vùng chè khác nhau |
| Muốn kết nối với ông bà | Ngồi pha trà cùng ông bà, hỏi về loại chè ông bà thích |
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu trà Việt
Nếu muốn hiểu sâu hơn, có thể ghé những vùng chè như Thái Nguyên, vùng chè Shan tuyết trên núi cao phía Bắc hay đồi chè Bảo Lộc, xem người ta hái, sao, vò chè. Ở Hà Nội, một vài gia đình còn giữ nghề ướp trà sen theo cách cũ. Đọc thêm sách về văn hoá trà Việt và trà Đông Á cũng giúp thấy chén trà Việt nằm ở đâu giữa trà đạo Nhật Bản, trà Trung Hoa và trà sữa Đài Loan.
Và lần tới khi rót cốc trà đá miễn phí ở quán cơm, có thể nghĩ: đây là một trong những thứ đồ uống dân dã mà gắn bó nhất với đời sống người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Trà sữa có nguồn gốc từ đâu?
Trà sữa trân châu ra đời ở Đài Loan vào thập niên 1980. Hai quán ở Đài Trung và Đài Nam cùng nhận là nơi nghĩ ra món này. Năm 2019, toà án cho rằng tranh cãi ai phát minh không có ý nghĩa pháp lý vì món này không được cấp bằng sáng chế.
Vì sao quán cơm hay có trà đá miễn phí?
Trà đá rẻ, dễ pha, hợp với khí hậu nóng và giúp khách thấy dễ chịu sau bữa ăn nhiều dầu mỡ. Bình trà đá vì thế trở thành phần quen thuộc của quán cơm, quán bún, quán cà phê ở nhiều nơi.
Chè xanh và chè mạn khác nhau thế nào?
Chè xanh thường chỉ lá chè tươi nấu hoặc hãm nước, quen ở nông thôn miền Bắc. Chè mạn là chè đã được sao khô, pha trong ấm nhỏ, rót ra chén. Hai cách cho vị và màu nước khác nhau.
Trà chanh xuất hiện ở Hà Nội từ khi nào?
Trà chanh trở thành trào lưu của người trẻ Hà Nội khoảng đầu những năm 2010, với nhiều quán vỉa hè quanh khu phố cổ. Nó là cầu nối giữa trà đá truyền thống và các đồ uống trà pha chế ngọt sau này.
Uống trà sữa nhiều có sao không?
Trà sữa thường có nhiều đường và năng lượng. Chọn mức đường thấp và uống vừa phải là cách cân bằng. Người có bệnh tiểu đường hoặc đang kiểm soát cân nặng nên hỏi bác sĩ.
