Màu xanh lam (xanh dương) là màu được chọn là "màu yêu thích" nhiều nhất trong hầu hết các khảo sát quốc tế có công bố. Khảo sát YouGov đăng tháng 5/2015 ở mười quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy màu xanh lam đứng đầu ở cả mười nơi, với tỉ lệ từ 23% (Indonesia) tới 33% (Anh). Nhưng "đứng đầu" không có nghĩa là đa số, và nghiên cứu khoa học cho thấy sở thích màu thay đổi theo văn hoá nhiều hơn ta tưởng.
Khảo sát YouGov 2015 nói gì, và không nói gì
Cuộc khảo sát hay được trích nhất về chuyện này do YouGov thực hiện ở Anh, Đức, Mỹ, Úc, Trung Quốc, Hồng Kông, Singapore, Malaysia, Thái Lan và Indonesia, công bố ngày 12/5/2015. Kết quả chính theo bài công bố của YouGov:
- Màu xanh lam đứng thứ nhất ở cả mười nơi, được chọn bởi 23% (Indonesia) tới 33% (Anh) người trả lời, hơn màu đứng sau từ 8 tới 18 điểm.
- Vị trí thứ hai thay đổi: màu xanh lục ở Thái Lan, Trung Quốc, Mỹ; màu đỏ ở Indonesia, Singapore, Đức, Anh; màu tím ở Hồng Kông; đỏ và tím ngang nhau ở Malaysia và Úc.
- Nam giới chọn xanh lam nhiều hơn nữ: ở Mỹ là 40% nam so với 24% nữ, ở Anh 40% so với 27%. Màu hồng được nữ chọn nhiều hơn hẳn nam, nhưng cũng chỉ khoảng 10–13% phụ nữ chọn nó; phụ nữ vẫn chọn xanh lam nhiều hơn bất kỳ màu nào khác.
Có ba điều nên nhớ khi kể lại khảo sát này. Một, Việt Nam không nằm trong danh sách, nên không thể nói "người Việt thích xanh lam nhất" dựa vào nó. Hai, 33% là con số cao nhất — nghĩa là ngay ở nơi xanh lam được ưa nhất, hai phần ba số người vẫn chọn màu khác. Ba, đây là khảo sát trực tuyến của một công ty nghiên cứu thị trường; nó cho biết bức tranh chung, không phải định luật.
Chữ "xanh" trong tiếng Việt: một cái bẫy dịch thuật
Người Việt gọi bầu trời và lá cây đều là "xanh". Muốn tách ra thì phải nói "xanh dương", "xanh da trời", "xanh lam" hay "xanh lá", "xanh lục". Ông bà ta còn nói "mạ xanh", "trời xanh", "nước xanh" mà chẳng ai thấy cần phân biệt.
Điều này quan trọng khi làm khảo sát. Nếu bạn hỏi bạn bè "màu yêu thích của bạn là gì" và nhận về câu trả lời "xanh", bạn chưa biết người đó thích màu biển hay màu lá. Một bảng hỏi bằng tiếng Việt phải có ô màu để chỉ, hoặc tách sẵn "xanh dương" và "xanh lá", nếu không kết quả sẽ không so được với khảo sát nước ngoài. Nhiều ngôn ngữ khác cũng gộp xanh lam với xanh lục vào một từ; giới ngôn ngữ học hay gọi hiện tượng này là "grue" (ghép từ green và blue).
Vì sao màu xanh lam được ưa nhiều: giả thuyết sinh thái
Lời giải thích được nhắc nhiều nhất là thuyết giá trị sinh thái của Stephen Palmer và Karen Schloss, công bố trên tạp chí PNAS năm 2010. Ý tưởng rất đời thường: ta thích một màu ở mức ta thích những đồ vật mang màu đó.
- Xanh lam gợi trời quang, nước sạch, biển — những thứ đa số người thấy dễ chịu.
- Màu vàng sẫm ngả nâu, xanh ô liu đục gợi thức ăn hỏng, chất thải, bùn bẩn — nên thường bị chấm điểm thấp.
Trong nghiên cứu, người tham gia được hỏi xem mỗi màu gợi tới những vật gì, rồi chấm mức thích các vật đó. Điểm "thích vật" tính ra khớp khá tốt với điểm "thích màu". Thuyết này còn giải thích vì sao sở thích màu có thể đổi: sinh viên một trường đại học Mỹ có xu hướng ưa màu áo đội trường mình hơn sinh viên trường đối thủ — màu gắn với thứ mình yêu thì đẹp lên trong mắt mình.
Nam thích xanh, nữ thích hồng: sinh học hay thói quen
Năm 2007, Anya Hurlbert và Yazhu Ling (Đại học Newcastle, Anh) công bố trên tạp chí Current Biology một thí nghiệm cho người trẻ Anh và người Hán ở Trung Quốc chọn màu thích hơn trong từng cặp ô màu. Cả hai giới, cả hai nhóm đều nghiêng về các sắc xanh lam. Điểm khác là đường sở thích của nữ lệch về phía đỏ – tím nhiều hơn nam. Các tác giả nêu giả thuyết tiến hoá (người hái lượm cần nhận ra quả chín, lá non), nhưng chính họ cũng nói đây là giả thuyết.
Lịch sử thời trang thì cho thấy chuyện "hồng cho bé gái, xanh cho bé trai" ở phương Tây khá mới. Đầu thế kỷ 20, một số tạp chí và cửa hàng ở Mỹ còn khuyên điều ngược lại, và quy ước hiện nay chỉ thật sự cố định từ khoảng giữa thế kỷ. Nghĩa là văn hoá và quảng cáo góp phần không nhỏ vào cái tưởng là "bẩm sinh".
Bằng chứng ngược: người Himba ở Namibia
Nếu sở thích màu là phổ quát, mọi dân tộc phải giống nhau. Năm 2013, Chloe Taylor, Alexandra Clifford và Anna Franklin đăng trên Journal of Experimental Psychology: General một nghiên cứu so sánh người Anh với người Himba — cộng đồng chăn nuôi ở vùng nông thôn Namibia, ít tiếp xúc với hàng hoá công nghiệp. Kết luận nằm ngay ở tên bài: "Sở thích màu không phổ quát". Người Himba không thể hiện các khuôn mẫu được coi là chung, kể cả khác biệt nam – nữ.
Có nhà nghiên cứu phản biện rằng cách đo (cho người ít dùng máy tính xem màu trên màn hình) có thể ảnh hưởng kết quả. Cuộc tranh luận vẫn mở. Điều chắc chắn hơn: không nên nói chắc nịch rằng "loài người sinh ra đã thích màu xanh".
Màu "xấu nhất thế giới" và bài học về màu trong đời sống
Năm 2012, chính phủ Úc cần chọn màu cho vỏ bao thuốc lá trơn (không logo, không màu thương hiệu), sao cho càng kém hấp dẫn càng tốt. Công ty nghiên cứu GfK Bluemoon làm một loạt khảo sát với hơn một nghìn người hút thuốc. Màu bị chọn là Pantone 448 C, một màu nâu ô liu đục; người tham gia liên tưởng nó với "chết chóc", "bẩn", "nhựa đường". Báo chí gọi nó là "màu xấu nhất thế giới"; Pantone thì phản đối danh hiệu này, nói rằng không có màu nào xấu nhất.
Câu chuyện này khớp đúng với thuyết sinh thái ở trên: màu bị ghét là màu gợi tới thứ ta ghét. Nó cũng nhắc rằng "màu xấu" chỉ xấu trong một ngữ cảnh — cùng sắc nâu ấy trên áo khoác dạ hay đồ gốm men có khi lại rất sang.
Màu trong văn hoá Việt: thích và kiêng
Ở Việt Nam, sở thích màu gắn chặt với dịp và ý nghĩa hơn là gu thuần tuý:
- Đỏ là màu Tết, màu cưới, màu phong bao lì xì — màu may mắn.
- Vàng từng là màu dành cho vua chúa thời phong kiến, nay gắn với sung túc.
- Trắng theo truyền thống là màu tang (khăn tang, áo sô), nên nhiều người lớn tuổi ngại dùng trắng toàn bộ trong ngày vui, dù áo dài trắng nữ sinh lại là hình ảnh trong sáng.
- Đen được giới trẻ thành thị ưa cho quần áo vì dễ phối, nhưng vẫn bị kiêng trong dịp lễ Tết ở nhiều gia đình.
Vì vậy, hỏi một người Việt "bạn thích màu gì" và hỏi "bạn sẽ sơn phòng khách màu gì" có thể ra hai đáp án khác nhau. Màu yêu thích là một chuyện, màu dám dùng là chuyện khác.
Bảng tự hỏi: màu yêu thích của bạn đến từ đâu
| Nếu bạn nhận ra… | Thì có thể sở thích của bạn đến từ… |
|---|---|
| Màu bạn thích là màu của biển, núi, một nơi bạn từng sống | Liên tưởng với nơi chốn dễ chịu (đúng như thuyết sinh thái) |
| Bạn thích màu áo đội bóng, màu trường cũ | Gắn bó nhóm — màu của "phe mình" |
| Màu yêu thích đổi theo từng năm | Xu hướng thời trang, màu thịnh hành trên mạng |
| Bạn thích một màu trên quần áo nhưng ghét nó trên tường | Sở thích màu phụ thuộc đồ vật và ngữ cảnh |
| Bạn chọn màu theo dịp (đỏ ngày Tết, tránh trắng ngày cưới) | Ý nghĩa văn hoá, không chỉ gu cá nhân |
Muốn thử vui với nhóm bạn: in một bảng mười ô màu (có cả xanh dương và xanh lá tách riêng), cho mọi người khoanh một ô, rồi hỏi thêm "vì sao". Phần "vì sao" thường thú vị hơn con số.
Câu hỏi thường gặp
Màu yêu thích phổ biến nhất thế giới là màu gì?
Màu xanh lam (xanh dương). Khảo sát YouGov công bố năm 2015 ở mười quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy xanh lam đứng đầu ở cả mười nơi, với 23–33% người trả lời. Dù vậy, ở mọi nơi vẫn có hơn hai phần ba số người chọn màu khác.
Người Việt thích màu gì nhất?
Hiện chưa có khảo sát chọn mẫu quy mô quốc gia nào được công bố rộng rãi về màu yêu thích của người Việt, nên không thể khẳng định. Đỏ và vàng phổ biến trong dịp lễ Tết vì mang ý nghĩa may mắn, nhưng đó là màu theo phong tục, không hẳn là màu yêu thích cá nhân.
Vì sao nhiều người thích màu xanh dương?
Một giải thích được nhiều người dẫn là thuyết giá trị sinh thái của Palmer và Schloss (2010): ta thích một màu ở mức ta thích các vật mang màu đó. Xanh dương gợi trời quang và nước sạch nên được nhiều người ưa.
Con gái thích màu hồng là do bẩm sinh hay do thói quen?
Nghiên cứu của Hurlbert và Ling (2007) cho thấy nữ có xu hướng ưa sắc đỏ – tím hơn nam một chút, nhưng cả hai giới đều nghiêng về xanh lam. Lịch sử thời trang và nghiên cứu ở người Himba (Taylor và cộng sự, 2013) cho thấy văn hoá đóng vai trò lớn, nên chưa thể nói là bẩm sinh.
Màu xấu nhất thế giới là màu gì?
Danh hiệu báo chí đặt cho Pantone 448 C, màu nâu ô liu đục được chọn năm 2012 cho vỏ bao thuốc lá trơn ở Úc sau khảo sát với người hút thuốc. Pantone không đồng ý với danh hiệu này; màu chỉ bị ghét vì gợi tới thứ bẩn trong ngữ cảnh đó.
