Buồn mà vẫn thích nghe nhạc buồn vì nỗi buồn trong âm nhạc là nỗi buồn "an toàn": ta cảm được nó mà không phải gánh hậu quả thật. Các khảo sát tâm lý cho thấy cảm xúc người nghe hay gặp nhất khi nghe nhạc buồn lại là hoài niệm, xúc động và được an ủi, chứ không phải buồn thuần tuý. Nhạc buồn giống một người bạn ngồi cạnh, không khuyên bảo gì, chỉ nói "mình hiểu".
Nghịch lý nhạc buồn
Bình thường ta tránh nỗi buồn: không ai tự nhiên muốn nhớ lại chuyện chia tay hay mất người thân. Vậy mà danh sách nhạc nghe nhiều nhất của rất nhiều người lại đầy những bài thất tình, chia ly, nhớ quê. Người Việt có cả một kho nhạc buồn được yêu mến qua nhiều thế hệ: những bài bolero kể chuyện nghèo, chuyện xa nhà; những ca khúc của Trịnh Công Sơn nói về thân phận và thời gian; những bài ru, câu hò miền Trung, vọng cổ miền Nam với tiếng nhạc da diết.
Giới nghiên cứu gọi đây là "nghịch lý nhạc buồn" — và trong hơn hai mươi năm qua, đã có khá nhiều công trình đi tìm lời giải.
Nhạc buồn thực ra gợi lên cảm xúc gì
Năm 2014, Liila Taruffi và Stefan Koelsch (Đại học Tự do Berlin) công bố trên PLOS ONE một khảo sát trực tuyến với 772 người tham gia thuộc cả nền văn hoá phương Tây lẫn phương Đông. Vài kết quả đáng chú ý:
- Cảm xúc được nhắc nhiều nhất khi nghe nhạc buồn là hoài niệm, không phải nỗi buồn.
- Con đường chính khiến nhạc gợi buồn là ký ức: bài hát gắn với một người, một nơi, một quãng đời.
- Người có mức đồng cảm cao và tâm trạng dễ dao động thì thích nhạc buồn hơn; và khi đang buồn, người ta có xu hướng tìm nhạc hợp với tâm trạng.
- Lý do chính để nghe là những lợi ích cảm xúc: điều hoà cảm xúc tiêu cực, được an ủi.
Cũng cần nói: đây là khảo sát tự nguyện trên mạng, người tham gia có thể là những người vốn quan tâm tới âm nhạc. Nó cho biết người nghe tự kể gì, không phải đo lường trên một mẫu đại diện cho dân số.
Bốn lời giải thích chính
1. Nỗi buồn không có hậu quả
Một bài hát chia tay không làm ta mất người yêu. Ta trải qua cảm xúc buồn trong một khung an toàn, có đầu có cuối ba bốn phút. Một số nhà nghiên cứu Nhật Bản (Kawakami và cộng sự, 2013) đề nghị phân biệt "cảm xúc nhận ra" (ta nhận ra bài này buồn) và "cảm xúc cảm thấy" (ta thấy gì khi nghe) — và cảm xúc cảm thấy thường dễ chịu hơn ta tưởng.
2. Được đồng cảm, được an ủi
Khi đang buồn, lời khuyên "vui lên đi" thường làm ta khó chịu hơn. Một bài hát nói đúng nỗi buồn của mình lại cho cảm giác có người hiểu. Huron và Vuoskoski (2020) gọi hướng giải thích này là "lòng trắc ẩn dễ chịu": người giàu đồng cảm thấy xúc động một cách đẹp đẽ khi nghe nhạc buồn.
3. Cái đẹp của chính bản nhạc
Nhiều bài buồn có giai điệu đẹp, hoà âm tinh tế, giọng hát chạm. Ta thích bản nhạc, và nỗi buồn là cái giá đi kèm. Tổng quan năm 2015 của Matthew Sachs, Antonio Damasio và Assal Habibi (Frontiers in Human Neuroscience) gom các lý do thành nhóm: cái đẹp thẩm mỹ, điều hoà cảm xúc, ký ức và lợi ích xã hội như cảm thấy được kết nối.
4. Một giả thuyết hoá sinh chưa đứng vững
Năm 2011, David Huron nêu giả thuyết trên tạp chí Musicae Scientiae: nỗi buồn khiến cơ thể tiết prolactin, một hormone có tác dụng xoa dịu, và người nghe có thể "hưởng" phần xoa dịu đó mà không phải buồn thật. Giả thuyết rất hay để kể, nhưng các thử nghiệm đo prolactin sau đó, có cả nhóm của chính Huron, không cho kết quả ủng hộ. Đây là ví dụ tốt về việc một ý tưởng hấp dẫn chưa chắc đã đúng.
Ai thích nhạc buồn hơn
Năm 2012, Jonna Vuoskoski, William Thompson, Doris McIlwain và Tuomas Eerola đăng trên Music Perception nghiên cứu "Ai thích nghe nhạc buồn và vì sao". Họ thấy người có tính cởi mở với trải nghiệm và người giàu đồng cảm có xu hướng thích nhạc buồn hơn. Điều đó khớp với kinh nghiệm đời thường: người hay xúc động khi đọc truyện, xem phim cũng thường là người có một danh sách nhạc buồn dài.
Ngược lại, có người nghe nhạc buồn chỉ thấy nặng nề. Không có gì sai cả — mỗi người dùng âm nhạc theo một cách.
Khi nào nhạc buồn không còn tốt
Nghe nhạc buồn để khóc một trận rồi nhẹ lòng là chuyện bình thường. Nhưng một số nghiên cứu ghi nhận rằng có người dùng nhạc buồn để nghiền ngẫm — nghe đi nghe lại để xoáy vào nỗi đau, càng nghe càng chìm. Dấu hiệu đáng để ý:
- Sau khi nghe, bạn thấy tệ hơn chứ không nhẹ hơn.
- Bạn nghe để nuôi ý nghĩ tiêu cực về bản thân.
- Nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ, công việc.
Lúc đó, đổi sang nhạc khác, ra ngoài đi bộ, nói chuyện với người tin cậy là cách tốt hơn. Nếu buồn kéo dài và nặng, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý — đó là việc nên làm chứ không phải yếu đuối.
Bảng tự hỏi: bạn nghe nhạc buồn để làm gì
| Nếu bạn thường… | Thì nhạc buồn đang giúp bạn… | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nghe một bài cũ và nhớ một quãng đời | Hoài niệm, sắp xếp ký ức | Ghi lại vài dòng về kỷ niệm đó |
| Nghe khi vừa có chuyện buồn và khóc được | Giải toả, được an ủi | Để bài hát kết thúc rồi làm việc khác |
| Nghe vì thích giai điệu, giọng hát | Thưởng thức cái đẹp | Tìm thêm các bản hoà âm khác của bài |
| Nghe đi nghe lại và thấy ngày càng tệ | Nghiền ngẫm nỗi buồn | Đổi nhạc, ra ngoài, nói chuyện với người thân |
| Nghe cùng bạn bè trong buổi hát karaoke | Gắn kết, chia sẻ cảm xúc chung | Cứ hát — nỗi buồn chia đôi thì nhẹ |
Góc nhìn hôm nay
Ông bà ta đã hiểu điều này từ lâu: lời ru con thường buồn, câu hò trên sông thường buồn, mà người nghe vẫn thấy ấm. Ca dao có câu "Ra về để áo lại đây / Để đêm em đắp, để ngày em thương" — buồn mà đẹp. Muốn hiểu thêm, bạn có thể nghe lại một bài hát buồn mình từng thích ở các tuổi khác nhau và để ý xem cảm xúc đổi thế nào: bài thất tình nghe năm mười tám tuổi và nghe năm ba mươi tuổi thường gợi hai thứ khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao buồn lại thích nghe nhạc buồn?
Vì nhạc buồn cho ta trải nghiệm nỗi buồn một cách an toàn, không có hậu quả thật, và thường đem lại cảm giác được thấu hiểu, an ủi. Khảo sát của Taruffi và Koelsch (2014) cho thấy cảm xúc hay gặp nhất khi nghe nhạc buồn là hoài niệm chứ không phải buồn thuần tuý.
Nghe nhạc buồn khi buồn có tốt không?
Với phần lớn người, nghe nhạc buồn giúp giải toả và nhẹ lòng. Nhưng nếu nghe để xoáy mãi vào nỗi đau và càng nghe càng tệ, nên đổi cách khác. Buồn kéo dài nhiều tuần thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Người thích nghe nhạc buồn là người thế nào?
Nghiên cứu của Vuoskoski và cộng sự (2012) cho thấy người giàu đồng cảm và cởi mở với trải nghiệm có xu hướng thích nhạc buồn hơn. Đó là xu hướng chung, không phải dấu hiệu tính cách tiêu cực.
Nhạc buồn có làm tiết hormone gì không?
David Huron (2011) từng nêu giả thuyết về prolactin, một hormone xoa dịu. Tuy vậy, các thử nghiệm đo prolactin sau đó không ủng hộ giả thuyết này, nên hiện chưa thể nói nhạc buồn làm tiết hormone đặc biệt nào.
Vì sao nhạc bolero, nhạc Trịnh buồn mà nhiều người mê?
Những dòng nhạc này kể chuyện xa quê, chia ly, thân phận — gần với ký ức của nhiều thế hệ người Việt. Như các nghiên cứu chỉ ra, ký ức là con đường chính khiến nhạc buồn chạm tới người nghe, và cái chạm ấy thường dễ chịu chứ không nặng nề.
