Người ta sợ mà vẫn xem phim kinh dị vì đó là nỗi sợ có kiểm soát: tim đập nhanh, tay nắm chặt, nhưng ta biết mình an toàn và có thể dừng bất cứ lúc nào. Nghiên cứu ở một nhà ma tại Đan Mạch cho thấy người ta vui nhất ở mức sợ vừa phải — sợ quá ít thì chán, sợ quá nhiều thì hết vui. Với nhiều người, phim kinh dị còn là cách "tập dượt" đối mặt với cái đáng sợ.
Nỗi sợ để giải trí: cái tên mới cho thói quen rất cũ
Nhóm nghiên cứu Recreational Fear Lab ở Đại học Aarhus (Đan Mạch), do Mathias Clasen dẫn dắt, gọi hiện tượng này là "nỗi sợ giải trí" (recreational fear). Nghe mới, nhưng thói quen thì rất cũ. Người Việt có cả một truyền thống chuyện ma: "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16) đầy hồn ma, yêu quái; làng quê có chuyện ma da, ma trơi, cây gạo đầu làng. Thế hệ 8x, 9x nhớ những tối mất điện cả xóm ngồi kể chuyện ma, đứa nhỏ nhất vừa bịt tai vừa nghe.
Cái chung của mọi thời: người kể và người nghe đều biết mình đang an toàn bên nhau — và chính vì an toàn nên mới dám sợ.
Nhà ma ở Vejle: "điểm ngọt" của nỗi sợ
Năm 2020, Marc Malmdorf Andersen, Uffe Schjoedt, Henry Price, Fernando Rosas, Coltan Scrivner và Mathias Clasen công bố trên Psychological Science nghiên cứu "Chơi với nỗi sợ". Họ làm ở Dystopia, một nhà ma thương mại tại thành phố Vejle, Đan Mạch, nơi khách đi theo nhóm nhỏ qua các phòng dàn cảnh. Người tham gia đeo máy đo nhịp tim và tự chấm mức sợ, mức vui sau từng đoạn.
Kết quả là một đường cong hình chữ U ngược: mức vui cao nhất nằm ở mức sợ vừa phải. Sợ ít quá thì nhàm, sợ quá tay thì không còn thấy thú. Nhịp tim cũng cho thấy niềm vui gắn với những dao động vừa phải — đủ để "giật mình" rồi hạ xuống.
Điều này giải thích vì sao gu phim kinh dị của mỗi người khác nhau đến vậy: "điểm ngọt" của người này là ngưỡng chịu không nổi của người kia.
Ba kiểu người mê phim kinh dị
Cùng nhóm nghiên cứu (Clasen, Andersen và Schjoedt, 2019, tạp chí Poetics; Scrivner và cộng sự, 2023, Journal of Media Psychology) mô tả ba kiểu người hâm mộ:
| Kiểu | Họ tìm gì | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Người ghiền cảm giác mạnh (adrenaline junkies) | Cơn hưng phấn của nỗi sợ | Càng sợ càng phấn khích, muốn xem phim "nặng đô" hơn |
| Người nghiến răng chịu (white-knucklers) | Cái thú sau khi vượt qua | Thấy sợ thật, hay che mắt, nhưng xem xong lại thấy vui vì đã xem |
| Người dùng bóng tối để đối phó (dark copers) | Cách đối diện lo âu đời thực | Xem để thấy nỗi lo của mình có hình dạng, có cách xử lý |
Kiểu nào cũng là cách dùng nỗi sợ một cách lành mạnh — miễn là người xem tự chọn.
Tập dượt cho đời thật
Một giả thuyết được nhóm Clasen theo đuổi là phim kinh dị giúp "mô phỏng mối đe doạ": ta luyện cách giữ bình tĩnh khi tim đập mạnh, luyện điều hoà cảm xúc. Năm 2020, giữa lúc đại dịch COVID-19 bùng phát, Coltan Scrivner, John Johnson, Jens Kjeldgaard-Christiansen và Mathias Clasen khảo sát 310 người và đăng trên Personality and Individual Differences (số năm 2021). Người hâm mộ phim kinh dị báo cáo ít căng thẳng tâm lý hơn trong đại dịch; người thích phim về thảm hoạ, xác sống thì nói mình chuẩn bị tốt hơn.
Cần đọc đúng kết quả này: đây là khảo sát tương quan một thời điểm, cỡ mẫu nhỏ. Nó cho thấy hai thứ đi cùng nhau, chưa chứng minh xem phim kinh dị làm người ta vững vàng hơn. Có thể người vốn vững vàng mới thích phim kinh dị.
Xem phim ma để được nắm tay: "thuyết rúc vào nhau"
Năm 1986, Dolf Zillmann và cộng sự đăng trên Journal of Personality and Social Psychology một thí nghiệm cho các cặp nam nữ xem phim kinh dị cùng nhau, trong đó người bạn diễn được dặn trước phản ứng thế nào. Theo kết quả, nam thấy phim thú vị hơn khi bạn nữ tỏ ra sợ, nữ thấy phim thú vị hơn khi bạn nam tỏ ra bình tĩnh. Báo chí đặt cho nó cái tên vui là "snuggle theory" — thuyết rúc vào nhau.
Cần nhớ đây là nghiên cứu của những năm 1980, phản ánh vai trò giới thời đó. Nhưng ý chính vẫn đúng với nhiều người: phim kinh dị là cái cớ để ngồi sát nhau hơn, cùng hét, cùng cười sau cơn sợ. Cái cảm giác "hú hồn" rồi phá lên cười ấy là một phần niềm vui.
Ma phương Tây và ma Á Đông: sợ theo hai kiểu
Người hay xem phim kinh dị thường nhận ra hai "trường phái". Phim phương Tây hay dựa vào quái vật, sát nhân, cảnh giật mình bất ngờ kèm tiếng động lớn. Phim Á Đông — Nhật, Hàn, Thái, và cả phim ma Việt — thường dựa vào hồn ma có oan khuất, không khí rờn rợn, chuyện tâm linh trong gia đình và làng xóm. Người lớn lên với chuyện ma làng quê thường thấy kiểu Á Đông "ngấm" hơn, vì nó chạm vào những điều kiêng kỵ quen thuộc: cây đa đầu làng, giếng cũ, đám ma đêm.
Cái sợ cũng vì thế mà mang màu văn hoá: thứ làm người này rợn tóc gáy có thể khiến người ở nơi khác thấy bình thường. Chọn đúng "trường phái" hợp với mình là một nửa niềm vui của người mê kinh dị.
Khi nào không nên xem
- Trẻ nhỏ: trẻ chưa tách rõ thật – giả, dễ gặp ác mộng. Hãy theo phân loại độ tuổi của phim.
- Người đang lo âu nặng, vừa trải qua sang chấn: hình ảnh đáng sợ có thể khơi lại ký ức đau. Đừng để ai ép xem "cho dạn".
- Người có bệnh tim mạch: cơn sợ làm tim đập nhanh, huyết áp tăng; nếu có bệnh, hãy hỏi bác sĩ trước khi đi nhà ma hay xem phim quá căng.
- Trước khi ngủ, nếu bạn hay mất ngủ: để phim kinh dị cho buổi tối sớm, xem xong làm việc khác cho đầu "hạ nhiệt".
Thích hay không thích phim kinh dị đều bình thường. Người không xem không phải "nhát", người mê cũng không phải "máu lạnh".
Bảng tự hỏi: bạn hợp với kiểu kinh dị nào
| Nếu bạn… | Thì có thể hợp với… |
|---|---|
| Thích giật mình rồi cười phá lên | Phim kinh dị hài, nhà ma ở khu vui chơi |
| Ghét cảnh máu me nhưng thích rợn người | Kinh dị tâm lý, phim ma "không thấy mặt" |
| Thích đoán, thích bí ẩn | Kinh dị pha trinh thám, truyện ma có lời giải |
| Thích nghe hơn nhìn | Truyện ma kể, truyện đọc audio — tưởng tượng tự vẽ mức sợ |
| Muốn thử nhưng sợ | Xem ban ngày, xem cùng bạn, chọn phim được chấm nhẹ tay |
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sợ mà vẫn thích xem phim kinh dị?
Vì đó là nỗi sợ trong khung an toàn: cơ thể phản ứng như gặp nguy, nhưng đầu óc biết mình không sao. Nghiên cứu ở nhà ma Dystopia (Andersen và cộng sự, 2020) cho thấy người ta vui nhất ở mức sợ vừa phải.
Xem phim kinh dị có tốt cho tâm lý không?
Một khảo sát năm 2020 (Scrivner và cộng sự) thấy người mê phim kinh dị báo cáo ít căng thẳng hơn trong đại dịch COVID-19, nhưng đó chỉ là tương quan. Với người khoẻ mạnh, xem vừa phải là một kiểu giải trí bình thường; người đang lo âu nặng hoặc có sang chấn nên tránh.
Vì sao có người không chịu được phim kinh dị?
Mỗi người có một "điểm ngọt" về nỗi sợ khác nhau. Mức sợ làm người này hào hứng có thể vượt ngưỡng chịu đựng của người khác, và khi sợ quá mức thì niềm vui biến mất. Đó là khác biệt cá nhân, không phải nhát gan.
Trẻ em bao nhiêu tuổi thì xem phim kinh dị được?
Hãy theo phân loại độ tuổi in trên phim và hiểu con mình. Trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ thật và giả nên dễ gặp ác mộng; nếu bé sợ kéo dài, nên dừng lại và trò chuyện với bé.
Snuggle theory là gì?
Đó là cách gọi vui cho nghiên cứu của Zillmann và cộng sự (1986), cho thấy cặp đôi xem phim kinh dị cùng nhau có thể thấy phim thú vị hơn tuỳ phản ứng của người bên cạnh. Ý chung là nỗi sợ được chia sẻ kéo người ta lại gần nhau.
