Xem phim ngoài rạp hay ở nhà không có đáp án đúng chung cho mọi người: rạp cho màn lớn, âm thanh mạnh và cảm giác cùng cười cùng sợ với cả phòng; ở nhà cho sự tự do, rẻ hơn tính theo đầu người và thoải mái dừng lúc nào cũng được. Nghiên cứu tâm lý cho thấy xem cùng người khác thật sự làm cảm xúc mạnh hơn, nên câu hỏi đúng hơn là: bộ phim này, với tâm trạng này, cần chỗ nào.
Hai phe, hai lý lẽ
Phe rạp hay nói: "Phim bom tấn mà xem trên điện thoại thì phí". Phe ở nhà đáp: "Ra rạp gặp người nói chuyện, rọi điện thoại, đá ghế thì còn phí hơn". Cả hai đều đúng một nửa. Bảng dưới đây gom lại những điểm hai phe hay cãi:
| Tiêu chí | Ngoài rạp | Ở nhà |
|---|---|---|
| Hình và tiếng | Màn lớn, phòng tối, loa vòm; phim hành động, phim thiên nhiên được lợi nhất | Tuỳ thiết bị; phim thoại, phim nhỏ ít bị thiệt |
| Tập trung | Không dừng được, khó lướt điện thoại — buộc phải xem trọn | Dễ bị chia trí: tin nhắn, việc nhà, con nhỏ gọi |
| Cảm xúc chung | Cả phòng cùng cười, cùng giật mình | Chỉ có người ngồi cạnh, hoặc một mình |
| Chủ động | Theo suất chiếu, mất thời gian đi lại, gửi xe | Xem lúc nào cũng được, tua lại câu thoại khó nghe |
| Ăn uống | Bắp rang, nước ngọt theo quy định của rạp | Mì gói, trái cây, đồ ăn nhà nấu tuỳ ý |
| Phụ đề, ngôn ngữ | Theo bản rạp phát hành | Chọn được phụ đề, lồng tiếng, tốc độ |
Vì sao cười to hơn khi ở rạp: cảm xúc được nhân lên
Đây không chỉ là cảm giác. Năm 2014, Garriy Shteynberg cùng các đồng nghiệp đăng trên tạp chí Emotion một loạt thí nghiệm về "chú ý theo nhóm". Khi người tham gia biết rằng người khác trong nhóm mình đang xem cùng một nội dung vào cùng lúc, quảng cáo đáng sợ thấy đáng sợ hơn, hình ảnh buồn thấy buồn hơn, đoạn phim vui thấy vui hơn. Trong một thí nghiệm, những người xem chung một đoạn phim về người vô gia cư cảm thấy buồn hơn và quyên góp nhiều hơn. Các tác giả cho rằng khi biết "phe mình" đang cùng nhìn, ta dồn nhiều sự chú ý hơn vào thứ đang xem.
Cùng năm đó, Erica Boothby, Margaret Clark và John Bargh đăng trên Psychological Science một thí nghiệm với sô-cô-la: nếm cùng lúc với một người lạ cũng đang nếm, miếng ngon thấy ngon hơn, miếng đắng thấy đắng hơn. Trải nghiệm được chia sẻ — kể cả không nói với nhau câu nào — được khuếch đại.
Áp vào chuyện xem phim: phim hài, phim kinh dị, phim siêu anh hùng — loại phim sống nhờ phản ứng tập thể — thường "ăn" hơn hẳn ở rạp. Phim chậm, phim cần suy ngẫm thì không nhất thiết.
Khóc chung một phim làm người ta gần nhau hơn
Năm 2016, nhóm của Robin Dunbar (Đại học Oxford) đăng trên Royal Society Open Science một nghiên cứu cho các nhóm người — phần lớn là người lạ — xem phim chính kịch "Stuart: A Life Backwards" về một người vô gia cư có tuổi thơ bất hạnh; nhóm đối chứng xem phim tài liệu trung tính. Người xem phim chính kịch chịu đau lâu hơn trong bài thử ngồi dựa tường (dấu hiệu gián tiếp của endorphin) và nói rằng thấy gắn bó với nhóm cùng xem hơn. Các tác giả viết khá thận trọng: không phải ai cũng xúc động, và cần nghiên cứu thêm với nhiều loại phim khác.
Dù vậy, điều này giải thích vì sao "đi xem phim" vẫn là một kiểu hẹn hò, một hoạt động công ty, một buổi tụ tập của nhóm bạn: thứ người ta mua không chỉ là bộ phim.
Rạp chiếu: một trăm năm của thói quen tụ tập
Ngày 28/12/1895, anh em Lumière tổ chức buổi chiếu phim có bán vé ở Grand Café, Paris — mốc thường được xem là khai sinh điện ảnh như một trải nghiệm tập thể. Từ đó tới giữa thế kỷ 20, "đi xem phim" gần như là cách duy nhất để xem phim. Truyền hình, băng video, đĩa, rồi dịch vụ xem trực tuyến lần lượt mang phim về nhà, và lần nào cũng có người dự đoán rạp sẽ chết. Rạp vẫn còn, nhưng vai trò đổi: từ chỗ "nơi duy nhất để xem" thành "nơi để có một buổi đi chơi".
Ở Việt Nam, người lớn tuổi còn nhớ các rạp chiếu bóng một màn hình ở trung tâm thành phố, chiếu bóng lưu động về làng, căng phông vải ở sân hợp tác xã. Thế hệ sau quen với cụm rạp nhiều phòng trong trung tâm thương mại. Thế hệ trẻ nhất lớn lên với điện thoại và máy chiếu mini. Mỗi thế hệ có một "rạp" của riêng mình.
Ở nhà không phải "xem kém hơn"
Ở nhà có những cái lợi rạp không cho được:
- Dừng để nói chuyện. Xem với con nhỏ, dừng lại giải thích một cảnh là cách học rất tốt.
- Bật phụ đề, tua lại. Phim nói tiếng nước ngoài, phim nhiều thoại nhanh, người lớn tuổi nghe kém — xem ở nhà dễ hiểu hơn.
- Không ép lịch. Cha mẹ có con nhỏ, người làm ca đêm, người ở xa rạp — ở nhà là lựa chọn thực tế.
- Kho phim cũ và phim nhỏ. Nhiều phim kinh điển, phim tài liệu, phim độc lập không còn chiếu rạp.
- Không phải chịu người lạ. Với người nhạy cảm tiếng ồn hay ngại đám đông, rạp là căng thẳng chứ không phải thư giãn.
Cái giá là sự chú ý. Ở nhà, điện thoại luôn trong tầm tay. Một bộ phim được xem với nửa con mắt thường để lại ấn tượng mờ hơn hẳn — và đôi khi ta đổ lỗi cho phim "chán" trong khi chính ta đã không xem.
Phép lịch sự ở rạp — vì người khác cũng trả tiền vé
Nhiều người chọn ở nhà chỉ vì từng gặp chuyện khó chịu ở rạp. Vài phép tối thiểu để rạp là nơi dễ chịu cho cả phòng:
- Tắt chuông, giảm độ sáng điện thoại; không quay lén màn hình (vừa phiền vừa vi phạm bản quyền).
- Thì thầm ngắn nếu thật cần, không bình luận cả phim.
- Không gác chân lên ghế trước, không đá ghế.
- Không nói trước kết thúc khi ra về lúc người suất sau đang xếp hàng.
- Đưa trẻ nhỏ đi xem phim phù hợp độ tuổi theo phân loại của rạp.
Bảng tự hỏi: phim này nên xem ở đâu
| Nếu… | Thì hợp với… |
|---|---|
| Phim có nhiều cảnh hoành tráng, âm thanh là "nhân vật chính" | Rạp |
| Phim hài, phim kinh dị và bạn thích tiếng cả phòng cùng phản ứng | Rạp, đi với nhóm |
| Phim chậm, nhiều thoại, cần nghe kỹ | Ở nhà, bật phụ đề |
| Xem với trẻ nhỏ hay người lớn tuổi | Ở nhà, hoặc suất vắng ban ngày |
| Bạn muốn một buổi hẹn có chuyện để nói sau đó | Rạp, kèm một bữa ăn sau phim |
| Bạn mệt, chỉ muốn thư giãn và có thể ngủ quên | Ở nhà — đừng mua vé rồi ngủ |
Câu hỏi thường gặp
Xem phim ngoài rạp có gì khác xem ở nhà?
Rạp cho màn hình lớn, âm thanh mạnh, phòng tối giúp tập trung và cảm giác cùng phản ứng với nhiều người. Ở nhà cho sự chủ động: dừng, tua, bật phụ đề, xem lúc nào cũng được. Mỗi bên hợp với một kiểu phim và một tâm trạng.
Vì sao xem phim hài ở rạp thấy buồn cười hơn?
Nghiên cứu của Shteynberg và cộng sự (2014) cho thấy khi biết người khác đang cùng chú ý vào một nội dung, cảm xúc của ta mạnh lên — vui hơn, buồn hơn, sợ hơn. Tiếng cười của cả phòng cũng là tín hiệu cho phép ta cười to.
Xem phim một mình ở rạp có kỳ không?
Không. Nhiều người thích đi một mình vì được chọn phim, chọn suất, chọn ghế tuỳ ý và tập trung hoàn toàn. Bạn vẫn hưởng được phần "cảm xúc chung" của cả phòng dù không quen ai.
Có nên cho trẻ nhỏ đi xem phim ngoài rạp?
Có thể, nếu chọn phim đúng phân loại độ tuổi và suất chiếu vắng. Âm thanh rạp to và phòng tối có thể làm trẻ nhỏ sợ; nên ngồi gần lối ra để đưa bé ra ngoài khi cần.
