Tết ở nhà hợp với người coi Tết là dịp đoàn tụ, cúng giỗ ông bà, đi chúc Tết họ hàng; Tết đi du lịch hợp với người coi Tết là kỳ nghỉ dài hiếm hoi trong năm. Không phe nào "đúng" hơn. Câu hỏi thật là: với gia đình bạn năm nay, Tết để làm gì, và những ngày nào là không thể vắng mặt.
Nhiều nhà giải quyết êm bằng cách chia đôi: ở nhà từ ba mươi tới mùng hai, mùng ba mới xách vali. Bài này đi qua lý do của từng phe, những va chạm hay gặp, và một bảng tự hỏi để bạn chọn kiểu hợp với mình.
Vì sao Tết ở nhà vẫn là lựa chọn mặc định
Với phần đông gia đình Việt, Tết Nguyên đán trước hết là chuyện của tổ tiên và người còn sống. Chiều ba mươi cúng tất niên, đêm giao thừa cúng trời đất, sáng mùng một thắp hương bàn thờ gia tiên, rồi lần lượt đi chúc Tết. Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" tóm gọn lịch trình ấy: mấy ngày đầu năm là ngày đi lại, thăm hỏi, có mặt.
Ở nhà còn có một thứ khó mua bằng tiền: những việc chỉ làm một lần trong năm. Dọn bàn thờ, lau bộ lư đồng, gói bánh, canh nồi bánh qua đêm, chưng cành đào cành mai, bày mâm ngũ quả. Với nhiều người, nhớ Tết là nhớ chính mấy việc lặt vặt đó chứ không phải nhớ ngày nghỉ.
Thêm một lý do rất đời thường: người làm ăn xa, người học ở thành phố, Tết là lần duy nhất trong năm cả nhà đủ mặt. Chuyến xe về quê ngày hai mươi bảy, hai mươi tám tháng Chạp đông nghẹt chính vì thế. Đi du lịch đúng dịp này nghĩa là bỏ lỡ lần gặp hiếm hoi đó, và với ông bà đã lớn tuổi, cảm giác ấy không dễ bù.
Vì sao ngày càng nhiều nhà chọn đi chơi Tết
Theo Bộ luật Lao động 2019 (Điều 112), người lao động được nghỉ Tết Âm lịch 5 ngày hưởng nguyên lương; cộng thêm cuối tuần và lịch nghỉ cụ thể do cơ quan có thẩm quyền công bố mỗi năm, nhiều năm Tết thành một kỳ nghỉ dài cả tuần trở lên. Với dân văn phòng chỉ có vài ngày phép, đây là khoảng trống hiếm để đi xa mà không phải xin nghỉ.
Lý do thứ hai là thay đổi trong chính gia đình. Nhà ít con hơn, nhiều người đã ở thành phố, họ hàng cũng sống rải rác. Khi cả nhà đi cùng nhau, chuyến đi vẫn là đoàn tụ, chỉ đổi khung cảnh. Một số nhà còn mang luôn ông bà theo, cúng giao thừa ở nhà rồi sáng mùng hai mới xuất phát.
Lý do thứ ba thì ít ai nói ra: mệt. Người nội trợ, nhất là con dâu trưởng, có thể bận tối mắt từ hai mươi ba tháng Chạp tới hết mùng ba. Với họ, một cái Tết đi chơi là cái Tết được nghỉ thật sự.
Một ghi chú từ tâm lý học
Nghiên cứu của Leaf Van Boven và Thomas Gilovich (2003, tạp chí Journal of Personality and Social Psychology) cho thấy người ta thường nhớ lại các khoản chi cho trải nghiệm (chuyến đi, buổi hoà nhạc) với cảm giác hài lòng hơn so với khoản chi cho đồ vật. Một nghiên cứu khác của Amit Kumar, Matthew Killingsworth và Gilovich (2014, Psychological Science) thấy rằng chờ đợi một trải nghiệm thường dễ chịu hơn chờ đợi một món đồ. Điều này giải thích vì sao nhiều nhà thích lên kế hoạch đi chơi từ tháng Mười, tháng Mười một: phần háo hức cũng là một phần của niềm vui.
Nhưng cần đọc đúng: các nghiên cứu này so trải nghiệm với đồ vật, không so "ở nhà" với "đi chơi". Ngồi canh nồi bánh với bố mẹ cũng là một trải nghiệm, và với nhiều người là trải nghiệm đáng nhớ nhất năm.
Bảng so sánh: Tết ở nhà và Tết đi du lịch
| Tiêu chí | Tết ở nhà | Tết đi du lịch |
|---|---|---|
| Gặp họ hàng, chúc Tết | Đầy đủ, đúng nếp | Phải gói gọn trước hoặc sau chuyến đi |
| Cúng giao thừa, cúng gia tiên | Tự tay làm | Cần người ở nhà lo, hoặc cúng xong mới đi |
| Mức nghỉ ngơi | Tuỳ vai trò; người nấu nướng thường mệt | Nghỉ thật, nhưng mệt vì di chuyển |
| Đám đông | Đường phố vắng, nhất là ở thành phố lớn | Điểm du lịch nổi tiếng thường đông, vé tàu xe khó mua |
| Dịch vụ | Nhiều quán đóng cửa vài ngày đầu năm | Khu du lịch vẫn mở, nhưng nhiều nơi áp phụ thu ngày Tết |
| Kỷ niệm để lại | Nếp cũ, ký ức gia đình | Cảnh mới, ảnh mới, chuyện mới để kể |
Những va chạm hay gặp và cách gỡ
Ông bà muốn con cháu ở nhà
Đây là nút thắt lớn nhất. Với thế hệ trước, vắng nhà ngày Tết dễ bị hiểu là bỏ bê tổ tiên. Cách gỡ phổ biến là giữ lại phần "linh thiêng": về kịp tất niên, cúng giao thừa, thắp hương sáng mùng một, đi chúc Tết họ nội họ ngoại, rồi mới đi. Nói trước từ sớm, nói rõ lịch, thường dễ được đồng ý hơn là báo vào phút chót.
Kiêng kỵ đầu năm
Một số gia đình kiêng đi xa ngày mùng một, kiêng xuất hành giờ xấu, hoặc muốn chọn hướng xuất hành. Nếu nhà bạn coi trọng chuyện này, có thể xem đó là một mốc lịch trình chứ không phải vật cản: chọn ngày đi phù hợp, ai cũng yên tâm.
Người ở lại trông nhà
Nhà để trống cả tuần cần người ghé tưới cây, cho mèo ăn, kiểm tra điện nước. Ngày Tết cũng là lúc nhiều nơi nhắc nhở đề phòng trộm vì nhà vắng. Gửi chìa khoá cho người tin cậy, ngắt bớt thiết bị điện, khoá gas là việc nên làm.
Ngân sách
Giá phòng, vé máy bay dịp Tết thường cao hơn ngày thường vì cầu tăng vọt. Bài này không đưa giá cụ thể vì thay đổi theo năm và theo nơi. Điều đáng nói là: chi phí Tết ở nhà cũng không nhỏ (mâm cỗ, quà biếu, lì xì, quần áo mới). So sánh đúng là so tổng chi của hai kiểu, chứ không phải so vé máy bay với số không.
Kiểu thứ ba: Tết lai
Giữa hai phe có một vùng rất rộng mà nhiều nhà đang sống trong đó:
- Ở nhà ba ngày đầu, đi chơi từ mùng bốn: giữ trọn nếp cúng và chúc Tết, đi lúc điểm du lịch bắt đầu bớt đông.
- Đi trước Tết, về kịp ba mươi: tranh thủ những ngày đầu kỳ nghỉ, nhưng rủi ro tắc đường, khó mua vé chiều về.
- Đi gần, về trong ngày: đi chùa, đi hội xuân, về quê ngoại cách vài chục cây số. Không cần đặt phòng, vẫn có cảm giác "đi".
- Năm ở nhà, năm đi chơi: thoả thuận luân phiên, nhất là với các cặp vợ chồng trẻ còn phải chia Tết nội – ngoại.
- Đưa cả ông bà đi cùng: đoàn tụ trọn vẹn, nhưng phải chọn nơi đi lại nhẹ nhàng, gần cơ sở y tế.
Bảng tự hỏi: bạn hợp với kiểu Tết nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Có ông bà, bố mẹ lớn tuổi mong con cháu về | Tết ở nhà, hoặc đi chơi sau mùng ba |
| Là người lo nấu nướng, dọn dẹp và đã mệt cả năm | Một cái Tết đi chơi, hoặc ít nhất là giản lược mâm cỗ |
| Chỉ có kỳ nghỉ Tết là dài đủ để đi xa | Đi du lịch, nhưng đặt chỗ thật sớm |
| Ghét đông đúc | Ở nhà ở thành phố lớn (đường vắng), hoặc đi chơi lệch ngày |
| Coi trọng cúng giao thừa, xuất hành đầu năm | Ở nhà ít nhất tới sáng mùng một |
| Có con nhỏ muốn biết Tết truyền thống | Ở nhà vài ngày cho con gói bánh, đi chúc Tết, rồi đi chơi nếu muốn |
Góc nhìn hôm nay
Tết đổi theo nhịp sống, và đổi từ lâu rồi. Thời bao cấp, Tết là chuyện tem phiếu, xếp hàng mua hàng Tết; sau Đổi mới, Tết thêm phần mua sắm, sum vầy; nay thêm lựa chọn đi chơi. Điều không đổi là nhu cầu có một khoảng dừng cuối năm để nhìn lại và gặp người thân.
Nếu muốn hiểu sâu hơn về nếp Tết xưa, có thể đọc Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (viết trong thập niên 1910) hoặc Đất lề quê thói của Nhất Thanh. Hai cuốn ghi lại tục lệ Tết của người Bắc đầu thế kỷ 20, đọc để thấy nhiều thứ ta tưởng "từ xưa tới giờ vẫn vậy" thật ra đã đổi khá nhiều.
Cách làm thực tế nhất: ngồi lại cả nhà từ tháng Mười, hỏi nhau ba câu. Ngày nào bắt buộc phải có mặt? Ai đang mệt nhất? Năm nay mình muốn nhớ Tết vì điều gì? Trả lời xong thì lựa chọn thường tự hiện ra.
Câu hỏi thường gặp
Đi du lịch ngày Tết có bị coi là thiếu hiếu thảo không?
Tuỳ quan niệm từng gia đình. Nhiều nhà vẫn đi chơi Tết sau khi đã cúng giao thừa, cúng gia tiên và chúc Tết ông bà. Điều quan trọng là bàn trước với người lớn, giữ những nghi lễ cả nhà coi trọng.
Tết Nguyên đán người lao động được nghỉ mấy ngày?
Theo Điều 112 Bộ luật Lao động 2019, người lao động được nghỉ Tết Âm lịch 5 ngày hưởng nguyên lương. Lịch nghỉ cụ thể từng năm do cơ quan có thẩm quyền thông báo, có thể ghép với cuối tuần thành kỳ nghỉ dài hơn.
Nên đi du lịch trước hay sau Tết?
Đi sau mùng ba thường dễ hơn: đã làm xong nghi lễ, điểm du lịch bớt đông dần. Đi trước Tết thì phải về kịp chiều ba mươi, dễ gặp cảnh tắc đường và khó mua vé chiều về.
Đi chơi Tết thì ai cúng giao thừa ở nhà?
Nhiều nhà cúng giao thừa xong mới đi, hoặc nhờ anh chị em ở lại lo hương khói. Một số người thắp hương tại chỗ nghỉ để giữ nếp. Không có quy định bắt buộc, tuỳ gia đình thống nhất.
Ở nhà ăn Tết có thật sự rẻ hơn đi du lịch?
Không hẳn. Tết ở nhà cũng tốn cho mâm cỗ, quà biếu, lì xì, sắm sửa. Muốn so cho đúng thì cộng tổng chi của cả hai kiểu, rồi tính thêm sức lực của người phải lo việc nhà.
