Mâm ngũ quả miền Bắc thường có nải chuối xanh làm đế, đặt bưởi hoặc phật thủ ở giữa, điểm thêm quả đỏ, quả vàng; mâm miền Nam thường theo câu "cầu sung vừa đủ xài" với mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, và nhiều nhà kiêng chuối. Miền Trung bày giản dị hơn, theo trái vườn nhà. Cả ba cùng một ý: dâng tổ tiên những gì ngon nhất của đất mình và gửi theo một lời cầu cho năm mới.
"Ngũ quả" là năm loại hay là nhiều loại?
Chữ "ngũ" thường được giải thích theo thuyết ngũ hành (kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ) với năm màu tương ứng (trắng, xanh, đen, đỏ, vàng). Nhưng trên thực tế, ít nhà bày đúng năm loại. Có mâm ba loại, có mâm bảy, tám loại. Con số năm mang tính biểu tượng cho sự đủ đầy hơn là quy định đếm từng quả.
Cũng nên nói rõ: không có văn bản cổ nào quy định một mâm ngũ quả "chuẩn" chung cho cả nước. Những gì ta biết hôm nay chủ yếu là tập quán truyền miệng, khác nhau theo vùng, theo nhà, và đổi theo thời gian.
Mâm ngũ quả miền Bắc: chuối đỡ, bưởi giữa
Kiểu bày quen thuộc ở miền Bắc là một nải chuối xanh đặt cong lên như bàn tay ngửa, tượng trưng cho sự che chở, nâng đỡ. Ở giữa là quả bưởi to hoặc quả phật thủ có hình như bàn tay Phật. Xen quanh là những quả mang màu đỏ, vàng, cam: quýt, hồng, cam, táo, lê, quất.
- Chuối xanh: đế đỡ cả mâm; chọn nải xanh để không chín nẫu trước ngày hoá vàng.
- Bưởi: quả to tròn, ý viên mãn, đủ đầy.
- Phật thủ: hình bàn tay, ý che chở; mùi thơm dịu kéo dài nhiều ngày.
- Quả đỏ, quả vàng: quýt, hồng, cam, quất — màu may mắn, sung túc.
Thời gian gần đây, nhiều nhà ở thành phố thêm táo, nho, lê nhập khẩu, thanh long hay kiwi cho đủ màu. Người lớn tuổi đôi khi chê là "lạ", nhưng chính mâm ngũ quả xưa cũng đã thay đổi theo những gì chợ có.
Mâm ngũ quả miền Nam: "cầu sung vừa đủ xài"
Ở miền Nam, cách chọn quả hay đi theo lối chơi chữ. Năm loại phổ biến là mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, đọc gộp thành "cầu sung vừa đủ xài" — một lời cầu rất thực tế, không mong giàu sang quá mức mà mong đủ ăn đủ tiêu. Một số nhà thêm thơm (dứa) cho ý "thơm tho", hoặc trái lựu nhiều hạt cho ý con cháu đông đúc.
Cũng do lối chơi chữ mà nhiều gia đình miền Nam kiêng một vài loại: chuối vì âm "chúi" (nghiêng ngả, sa sút), cam vì gợi chữ "cam chịu". Đây là kiêng kỵ của nhiều nhà, không phải nhà nào cũng theo; có gia đình vẫn bày chuối bình thường.
Miền Trung: giản dị và theo vườn nhà
Miền Trung, nhất là vùng Huế, thường không đặt nặng chuyện đúng năm loại hay chơi chữ. Mâm cúng hay bày những trái có sẵn trong vườn và chợ quê lúc cuối năm: chuối, bưởi, cam, quýt, thanh long. Nhiều người giải thích rằng đất miền Trung khắc nghiệt, nên tấm lòng quan trọng hơn hình thức. Đây là cách giải thích phổ biến, khó kiểm chứng như một quy luật, nhưng khớp với điều quan sát được: mâm miền Trung ít "luật" hơn hai đầu đất nước.
Vì sao mỗi miền bày một kiểu
Sản vật theo mùa
Tết rơi vào cuối đông ở miền Bắc, đúng mùa bưởi, quýt, cam, hồng; phật thủ cũng chín vàng đúng dịp. Ở miền Nam, trời nóng quanh năm, xoài, đu đủ, dừa, mãng cầu có sẵn, trong khi một số loại cây ưa lạnh lại hiếm. Mâm ngũ quả trước hết phản ánh chợ quê của từng vùng.
Ngôn ngữ và lối chơi chữ
Giọng Nam đọc "cầu sung vừa đủ xài" trôi chảy, còn "chuối" nghe gần "chúi". Kiểu chơi chữ này gắn chặt với cách phát âm từng vùng, nên mỗi miền phát triển những kiêng kỵ khác nhau từ cùng một tâm lý mong điều tốt.
Lịch sử di dân
Lưu dân vào phương Nam mang theo nếp cúng tổ tiên nhưng phải dùng trái cây của vùng đất mới. Qua vài thế hệ, cách bày mới thành truyền thống riêng. Điều này giống chuyện hoa đào – hoa mai: cùng một nhu cầu, khác nguyên liệu.
Bảng so sánh mâm ngũ quả ba miền
| Tiêu chí | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Quả hay gặp | Chuối xanh, bưởi, phật thủ, quýt, hồng, cam | Chuối, bưởi, cam, quýt, thanh long, trái vườn | Mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, thơm (dứa) |
| Cách bày | Nải chuối làm đế, bưởi hoặc phật thủ ở giữa | Giản dị, không nặng quy tắc | Dừa, đu đủ, mãng cầu xếp tầng; sung đặt điểm |
| Ý nghĩa nổi bật | Che chở, viên mãn, đủ năm màu | Tấm lòng, sản vật quê nhà | "Cầu sung vừa đủ xài" |
| Kiêng kỵ hay nghe | Ít kiêng theo chơi chữ | Ít kiêng | Nhiều nhà kiêng chuối, cam |
Bảng tự hỏi: bày mâm ngũ quả kiểu nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Muốn giữ đúng nếp quê nội hoặc quê ngoại | Hỏi người lớn trong nhà cách bày năm trước, làm theo |
| Vợ chồng khác miền | Bày một mâm kết hợp, hoặc năm nay theo bên này, năm sau theo bên kia |
| Ở xa quê, chợ khó tìm đủ loại | Chọn quả tươi, đủ màu, có sẵn; ý nghĩa nằm ở lòng thành |
| Muốn mâm để lâu qua mấy ngày Tết | Chọn quả cứng, chưa chín hẳn: chuối xanh, bưởi, phật thủ, dừa |
| Ngại lãng phí | Bày vừa đủ, sau lễ hạ xuống chia nhau ăn trước khi quả hỏng |
Góc nhìn hôm nay
Mâm ngũ quả là một trong những thứ đổi nhanh nhất trên bàn thờ ngày Tết. Trái cây nhập khẩu, giỏ quả bày sẵn, mâm quả tạo hình con vật cầm tinh năm mới đều đã xuất hiện. Có người thấy vui mắt, có người thấy xa nếp cũ. Điểm chung của mọi kiểu bày vẫn là sự sạch sẽ, tươi, ngay ngắn và lòng thành với tổ tiên.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách phong tục như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính để thấy nếp cúng Tết của người Bắc đầu thế kỷ 20, rồi so với mâm ngũ quả nhà mình hôm nay. Một cách khác rất đời thường: Tết này chụp mâm ngũ quả của nhà nội, nhà ngoại, nhà hàng xóm khác quê, đặt cạnh nhau mà xem. Bạn sẽ thấy cả một tấm bản đồ văn hoá trên mấy cái đĩa trái cây.
Một lưu ý thực tế: quả bày lâu dưới nhang khói dễ héo, có khi bị ruồi muỗi bâu. Rửa sạch trước khi bày, chọn quả cứng, sau lễ hoá vàng thì hạ xuống dùng sớm.
Câu hỏi thường gặp
Mâm ngũ quả có bắt buộc phải đúng năm loại quả không?
Không bắt buộc. Chữ "ngũ" mang ý biểu tượng theo ngũ hành và sự đủ đầy. Nhiều nhà bày ba, bảy hay nhiều loại hơn, miễn quả tươi, sạch và bày gọn gàng.
"Cầu sung vừa đủ xài" gồm những quả gì?
Gồm mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài. Đây là cách bày phổ biến ở miền Nam, đọc gộp tên quả thành lời cầu năm mới đủ ăn đủ tiêu.
Vì sao người miền Nam kiêng chuối trên mâm ngũ quả?
Nhiều nhà kiêng vì "chuối" nghe gần "chúi", gợi ý nghiêng ngả, sa sút. Đây là kiêng kỵ theo lối chơi chữ của một số gia đình, không phải ai cũng theo.
Mâm ngũ quả miền Bắc bày thế nào?
Phổ biến là nải chuối xanh đặt làm đế, bưởi hoặc phật thủ đặt giữa, xung quanh điểm quýt, hồng, cam và các quả đỏ, vàng. Chuối tượng trưng cho bàn tay che chở, bưởi cho sự viên mãn.
Bao giờ thì hạ mâm ngũ quả xuống?
Nhiều nhà giữ mâm ngũ quả tới lễ hoá vàng, thường vào khoảng mùng ba đến mùng bảy tuỳ gia đình. Quả nào có dấu hiệu hỏng thì nên thay sớm, không cần đợi.
