Người miền Bắc chưng hoa đào ngày Tết, người miền Nam chưng mai vàng, còn miền Trung, nhất là Huế, phần lớn cũng chuộng mai vàng. Khác biệt này chủ yếu do khí hậu: đào cần mùa đông lạnh để nở đúng dịp, còn mai vàng là cây xứ nóng, nở rộ vào cuối mùa khô phương Nam. Rồi thói quen lâu đời biến lựa chọn của thời tiết thành bản sắc của mỗi vùng.
Hai loài cây, hai vùng khí hậu
Hoa đào ngày Tết miền Bắc là cây đào (Prunus persica), họ Hoa hồng, cùng loài với đào ăn quả. Cây rụng lá vào mùa đông, nghỉ qua những tuần lạnh, rồi bung nụ khi trời ấm dần cuối tháng Chạp, đầu tháng Giêng. Không có cái lạnh ấy, đào ra hoa lác đác, không đều. Đó là lý do đào trồng ở phía Nam khó nở đẹp như ở vùng có mùa đông rõ.
Mai vàng (Ochna integerrima) thuộc một họ khác hẳn là họ Mai (Ochnaceae), cây bản địa vùng nhiệt đới Đông Nam Á, mọc hoang ở nhiều cánh rừng miền Trung và miền Nam. Mai ra hoa sau mùa khô, khi trời nắng ráo, rơi đúng khoảng tháng Chạp – tháng Giêng âm lịch. Nhưng năm sớm năm muộn, nên người chơi mai mới có tục lặt lá để canh hoa.
Một chú ý nhỏ về tên gọi: chữ "mai" trong thơ cổ Trung Hoa, Nhật Bản và nhiều bài thơ chữ Hán của ta thường chỉ hoa mơ (Prunus mume), màu trắng hoặc hồng nhạt, nở giữa tiết lạnh. Đó là loài khác hẳn mai vàng phương Nam. Đọc thơ xưa thấy "mai" đừng vội nghĩ tới chậu mai vàng ở chợ hoa Sài Gòn.
Đào miền Bắc: phai, bích, thất thốn
Người chơi đào miền Bắc quen với vài loại:
- Đào phai: cánh đơn, màu hồng nhạt, dáng mảnh; nhiều người coi là "đào quê", thanh thoát.
- Đào bích: cánh kép, màu đỏ thắm hoặc hồng đậm, rực rỡ, hợp chưng phòng khách lớn.
- Đào thất thốn: lóng ngắn, dáng cổ, cánh kép, gắn với vùng núi phía Bắc; người chơi kỳ công rất chuộng.
- Đào rừng: mọc ở vùng cao, hoa nhỏ, màu nhạt; nhiều nơi đã hạn chế chặt đào rừng mang xuống bán.
Ở Hà Nội, những làng đào như Nhật Tân, Phú Thượng (vùng Tây Hồ) gắn với ký ức Tết của nhiều thế hệ. Đô thị mở rộng làm làng đào thu hẹp, nhiều nhà vườn chuyển dần ra các vùng ven để có đất trồng.
Mai vàng miền Nam và miền Trung: năm cánh và lặt lá
Mai vàng phổ biến có năm cánh. Người chơi lâu năm săn những gốc mai nhiều cánh, mai cổ thụ dáng đẹp, và mỗi vùng trồng mai có những dòng mai riêng được dân chơi phân biệt bằng mắt.
Tục lặt lá mai là nét rất riêng: khoảng giữa tháng Chạp, người trồng tuốt bỏ lá để cây dồn sức ra nụ, canh cho hoa nở vào đúng mấy ngày Tết. Lặt sớm hay muộn tuỳ thời tiết năm đó, trời nắng nóng thì lặt muộn, trời âm u se lạnh thì lặt sớm hơn. Đây là kinh nghiệm truyền miệng của nhà vườn, không có ngày cố định áp cho mọi nơi.
Ý nghĩa: truyền thuyết, tín ngưỡng và cách hiểu phổ biến
Đào và tục trừ tà
Cây đào trong văn hoá Á Đông gắn với tục trừ tà. Truyền thuyết gốc Trung Hoa kể hai vị thần Thần Đồ và Uất Lũy đứng dưới một gốc đào lớn, canh bắt quỷ dữ; người xưa treo cành đào, vẽ hình hai vị thần lên cửa ngày đầu năm để giữ nhà. Ở Việt Nam, truyền thuyết này hoà vào tục chưng đào và dựng cây nêu. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu, nhưng giải thích vì sao đào gắn với năm mới từ rất lâu.
Mai vàng và sắc vàng phương Nam
Mai vàng được gắn với ý phú quý, may mắn vì sắc vàng. Thêm một lẽ thực tế: lưu dân vào phương Nam mang theo nếp Tết từ đất Bắc, nhưng cây đào khó sống, nên tìm loài hoa bản địa nở đúng dịp để thay vào. Cách giải thích này hợp lý và được nhắc nhiều, nhưng chưa có văn bản xưa ghi lại như một sự kiện cụ thể, nên chỉ nên coi là cách hiểu phổ biến.
Hoa nở đúng mùng một là năm may?
Nhiều nhà tin cây nở đẹp đúng sáng mùng một là điềm tốt, nở sớm hay muộn thì "không hay". Đây là tín ngưỡng dân gian, không có cơ sở khoa học: hoa nở sớm muộn chủ yếu do nhiệt độ, độ ẩm và cách chăm. Năm rét đậm kéo dài thì đào nở muộn; năm ấm, mai có thể bung trước Tết cả tuần.
Bảng so sánh: đào và mai
| Tiêu chí | Hoa đào | Mai vàng |
|---|---|---|
| Tên khoa học | Prunus persica (họ Hoa hồng) | Ochna integerrima (họ Mai) |
| Vùng chưng phổ biến | Miền Bắc | Miền Nam, miền Trung |
| Màu hoa | Hồng nhạt đến đỏ thắm | Vàng |
| Điều kiện để nở | Cần mùa đông lạnh | Hợp nắng nóng, cuối mùa khô |
| Cách chưng | Cành cắm bình hoặc cây trồng chậu | Chậu mai, gốc mai lâu năm, cành cắm |
| Cách canh hoa | Chăm, che, tưới để hãm hoặc kích nụ | Lặt lá giữa tháng Chạp |
| Ý nghĩa dân gian | Trừ tà, sức sống mùa xuân | Phú quý, may mắn |
| Sau Tết | Cành cắm thường bỏ; cây chậu có thể trả vườn | Chậu mai thường giữ chăm qua nhiều năm |
Thời nay: đào vào Nam, mai ra Bắc
Giao thương thuận tiện làm ranh giới mờ dần. Nhiều gia đình gốc Bắc sống ở phía Nam vẫn tìm cành đào chở từ miền Bắc vào, còn mai vàng cũng có mặt ở chợ hoa Hà Nội. Một số nhà chưng cả hai, gọi vui là "Tết hai miền" trong một phòng khách.
Bên cạnh đào và mai còn những "phe thứ ba" quen thuộc: cây quất (tắc) trĩu quả, chậu cúc, vạn thọ, lan hồ điệp, cành mận trắng vùng cao. Với căn hộ chung cư nhỏ, một bình cúc hay cành đào vừa tầm đôi khi hợp hơn cả gốc mai cồng kềnh.
Bảng tự hỏi: năm nay chưng gì
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Muốn giữ đúng nếp Tết của quê gốc | Hoa của vùng mình: đào nếu gốc Bắc, mai nếu gốc Trung – Nam |
| Ở căn hộ nhỏ, ít chỗ | Cành đào cắm bình, chậu mai nhỏ, hoặc bình hoa cúc |
| Thích chăm cây lâu dài | Chậu mai vàng giữ qua nhiều năm |
| Chỉ cần đẹp mấy ngày Tết rồi thôi | Cành đào, cành mai cắm bình |
| Nhà có trẻ nhỏ hoặc chó mèo | Chậu thấp, vững, đặt ngoài lối đi |
| Không muốn lo chuyện "nở sớm, nở muộn" | Chọn cây đang hé nụ vừa phải, coi hoa là để ngắm |
Góc nhìn hôm nay
Chưng hoa ngày Tết là chỗ khí hậu, sản vật và lịch sử di dân gặp nhau trong một chậu cây. Không miền nào chưng "đúng" hơn miền nào; mỗi vùng chọn loài hoa nở được trên đất mình vào đúng dịp cần.
Muốn tận mắt thấy thì đi chợ hoa Tết: chợ hoa phố Hàng Lược ở Hà Nội họp mỗi dịp cuối năm từ lâu đời, còn ở TP. Hồ Chí Minh có chợ hoa ven kênh Bến Nghé – Bến Bình Đông, nơi ghe chở hoa từ miền Tây lên. Đi một vòng chiều hai mươi tám Tết, bạn sẽ thấy rõ "phe" của từng thành phố, và cả những người mang hoa miền này vào bán cho người miền kia.
Sau Tết đừng vội bỏ chậu mai hay cây đào trồng chậu. Nhiều nhà vườn nhận chăm hộ hoặc đổi lại; nếu tự giữ, hãy hỏi người bán cách cắt tỉa, bón phân để năm sau cây còn hoa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao miền Bắc chưng đào còn miền Nam chưng mai?
Chủ yếu do khí hậu. Đào cần mùa đông lạnh để nở đúng Tết nên hợp miền Bắc; mai vàng là cây xứ nóng, nở vào cuối mùa khô nên hợp miền Nam và miền Trung. Thói quen lâu đời biến lựa chọn ấy thành bản sắc vùng miền.
Hoa mai trong thơ cổ có phải mai vàng không?
Thường là không. "Mai" trong thơ cổ Trung Hoa, Nhật Bản và nhiều bài thơ chữ Hán của Việt Nam thường chỉ hoa mơ (Prunus mume), màu trắng hoặc hồng nhạt. Mai vàng phương Nam là loài khác, thuộc họ Mai (Ochnaceae).
Lặt lá mai vào ngày nào?
Nhà vườn thường lặt lá mai quanh giữa tháng Chạp. Ngày cụ thể tuỳ thời tiết năm đó: nắng nóng thì lặt muộn hơn, trời se lạnh, âm u thì lặt sớm hơn. Đây là kinh nghiệm truyền miệng, không có ngày cố định.
Đào phai và đào bích khác nhau thế nào?
Đào phai thường cánh đơn, màu hồng nhạt, dáng mảnh. Đào bích cánh kép, màu đỏ thắm hoặc hồng đậm, trông rực rỡ hơn. Cả hai đều là đào chưng Tết phổ biến ở miền Bắc.
Hoa nở sớm trước Tết có xui không?
Đó là quan niệm dân gian, không có cơ sở khoa học. Hoa nở sớm hay muộn chủ yếu do nhiệt độ, độ ẩm và cách chăm sóc. Nếu nhà bạn để tâm chuyện này, hãy chọn cây đang hé nụ vừa phải.
