Đón giao thừa ở nhà hợp với ai coi trọng lễ cúng trừ tịch, muốn cả nhà quây quần đúng khoảnh khắc chuyển năm; ra đường xem pháo hoa hợp với ai thích không khí đông vui, muốn chung niềm hân hoan với cả thành phố. Hai cách không loại trừ nhau: nhiều người cúng xong lúc đầu tối, ra phố xem pháo hoa rồi về, hoặc ngắm pháo hoa trên truyền hình ngay trong phòng khách.
Giao thừa là gì và người xưa làm gì đêm ấy
"Giao thừa" là thời khắc năm cũ trao cho năm mới, rơi vào khoảnh khắc chuyển từ đêm ba mươi (hoặc hai mươi chín, nếu tháng Chạp thiếu) sang sáng mùng một Tết. Lễ cúng lúc này gọi là lễ trừ tịch. Theo tín ngưỡng dân gian, mỗi năm có một vị quan Hành khiển cai quản việc nhân gian; giao thừa là lúc tiễn vị quan năm cũ, đón vị quan năm mới, nên mâm cúng thường bày ngoài trời hoặc trước sân, ngoài mâm cúng gia tiên trong nhà.
Sau lễ cúng là xuất hành, hái lộc. Nhiều người đi chùa, đi đình ngay đêm giao thừa để thắp hương và bẻ một cành lộc non mang về, tượng trưng cho may mắn đầu năm. Ngày nay, nhiều chùa khuyến khích nhận lộc tặng sẵn thay vì bẻ cành, để cây không bị trụi.
Rồi tới chuyện xông đất (miền Nam gọi xông nhà): người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được tin là ảnh hưởng tới vận cả năm. Nhiều nhà chọn trước người hợp tuổi, hoặc chủ nhà tự xông đất bằng cách ra ngoài lúc giao thừa rồi quay vào. Đây là tín ngưỡng, không có căn cứ kiểm chứng; nhưng nó giải thích vì sao có người ngại ra đường giao thừa — vì sợ "xông đất" nhầm nhà hàng xóm.
Từ pháo nổ tới pháo hoa: một thay đổi lớn
Người lớn tuổi còn nhớ Tết của tiếng pháo nổ đì đùng, xác pháo đỏ trước cửa. Pháo nổ gây nhiều tai nạn thương tích, cháy nổ. Ngày 8/8/1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 406/CT-TTg cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ. Từ đó, âm thanh giao thừa ở Việt Nam đổi hẳn: từ tiếng pháo nhà nhà, chuyển sang những màn pháo hoa do chính quyền các tỉnh, thành tổ chức ở nơi công cộng.
Từ ngày 11/1/2021, Nghị định 137/2020/NĐ-CP có hiệu lực, cho phép cá nhân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ sử dụng pháo hoa (loại không gây tiếng nổ, chỉ tạo ánh sáng, màu sắc) trong các dịp lễ, Tết, sinh nhật, cưới hỏi, khai trương… và chỉ được mua ở tổ chức, doanh nghiệp được phép kinh doanh. Pháo nổ vẫn bị cấm với người dân. Ranh giới giữa "pháo hoa" và "pháo hoa nổ" là chỗ nhiều người hiểu nhầm, nên trước khi mua cần đọc kỹ quy định hiện hành và mua đúng nơi.
Phe ở nhà: vì sao vẫn đông
- Nghi lễ: cúng giao thừa đúng giờ, thắp hương bàn thờ, là phần nhiều nhà không bỏ.
- Người già, trẻ nhỏ: ra đường đông đúc lúc nửa đêm không hợp với ông bà lớn tuổi hay em bé.
- Ấm cúng: ngồi bên mâm mứt, ấm trà, chờ đồng hồ điểm, chúc nhau câu đầu tiên của năm mới.
- Xem qua màn hình: truyền hình trực tiếp pháo hoa nhiều nơi, nhìn rõ hơn đứng giữa đám đông.
- Tránh rủi ro: không lo kẹt xe, lạc người, mất đồ hay mệt khi về.
Phe ra đường: vì sao vẫn mê
- Cảm giác tập thể: hàng nghìn người cùng đếm ngược, cùng reo lên — thứ không màn hình nào thay được.
- Âm thanh và ánh sáng thật: tiếng pháo hoa vang, khói, ánh sáng phủ cả quảng trường.
- Kỷ niệm tuổi trẻ: nhiều người nhớ giao thừa đầu tiên đi với bạn bè hơn mọi Tết khác.
- Xuất hành luôn: xem pháo hoa xong ghé chùa, hái lộc, coi như đi chơi đầu năm.
Mặt trái của đám đông
Đêm giao thừa ở các thành phố lớn thường ùn tắc quanh điểm bắn pháo hoa, gửi xe khó, về nhà muộn. Trẻ em dễ lạc. Đã có những vụ móc túi, giật điện thoại trong đám đông. Và vì là dịp vui, nhiều người uống rượu bia: đã uống thì không lái xe, đó là quy định của pháp luật và cũng là cách giữ an toàn cho mình và người khác.
Bảng so sánh: giao thừa ở nhà và ra đường
| Tiêu chí | Ở nhà | Ra đường xem pháo hoa |
|---|---|---|
| Cúng giao thừa đúng giờ | Thuận tiện | Phải cúng sớm hoặc nhờ người ở nhà |
| Không khí | Ấm cúng, gia đình | Náo nhiệt, cộng đồng |
| Xem pháo hoa | Qua truyền hình, hoặc từ ban công nếu gần | Tận mắt, nghe tiếng thật |
| Hợp với | Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người ngại đông | Người trẻ, nhóm bạn, người thích không khí lễ hội |
| Rủi ro | Gần như không | Kẹt xe, lạc người, mất đồ, mệt |
| Xông đất, xuất hành | Chủ động chọn người, giờ | Có thể đi chùa, hái lộc ngay sau đó |
Bảng tự hỏi: giao thừa năm nay ở đâu
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Là người đứng cúng trong nhà | Ở nhà, hoặc cúng xong mới đi nếu còn thời gian |
| Có con nhỏ dưới năm tuổi | Ở nhà xem truyền hình, hoặc chọn chỗ ngắm xa đám đông |
| Chưa từng xem pháo hoa giao thừa tận mắt | Thử một lần với bạn bè, đi sớm, hẹn điểm gặp nếu lạc |
| Ngại đông, ngại tắc đường | Ở nhà, hoặc tìm chỗ cao gần nhà có thể nhìn thấy pháo hoa |
| Nhà có người tin chuyện xông đất | Bàn trước ai xông đất, ai ra ngoài, tránh khó xử |
Góc nhìn hôm nay
Giao thừa là phút hiếm hoi cả nước cùng nhìn vào một khoảnh khắc. Có người đón bằng nén hương, có người bằng tiếng reo giữa quảng trường, có người bằng cuộc gọi video cho bố mẹ ở quê. Không cách nào "đúng" hơn; cách hợp với mình là cách mình còn muốn nhớ sau nhiều năm.
Muốn hiểu thêm về nếp giao thừa xưa, các sách phong tục như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính hay ghi chép của Toan Ánh về tín ngưỡng Tết có mô tả lễ trừ tịch, tục hái lộc, xông đất. Đọc rồi nhìn lại đêm giao thừa nhà mình, sẽ thấy cái gì còn giữ, cái gì đã đổi.
Còn nếu quyết định ra đường: đi sớm, gửi xe ở chỗ có trông giữ, cất điện thoại trong túi kín, hẹn trước điểm tập trung khi lạc nhau, và để sức về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người dân có được tự bắn pháo hoa ngày Tết không?
Theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP (hiệu lực từ 11/1/2021), cá nhân đủ năng lực hành vi dân sự được dùng pháo hoa không gây tiếng nổ trong dịp lễ, Tết và một số dịp khác, nếu mua ở đơn vị được phép kinh doanh. Pháo nổ vẫn bị cấm với người dân.
Việt Nam cấm pháo nổ từ năm nào?
Chỉ thị 406/CT-TTg ngày 8/8/1994 của Thủ tướng Chính phủ cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ. Từ đó, Tết ở Việt Nam chuyển dần sang các màn pháo hoa do chính quyền tổ chức ở nơi công cộng.
Cúng giao thừa trong nhà hay ngoài trời?
Nhiều nhà làm cả hai: mâm cúng ngoài trời hoặc trước sân để tiễn quan Hành khiển cũ, đón quan mới, và mâm cúng gia tiên trong nhà. Cách làm khác nhau theo vùng và theo gia đình.
Ra đường đêm giao thừa có bị "xông đất" nhà người khác không?
Xông đất là tín ngưỡng về người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa. Đi xem pháo hoa ngoài phố không phải vào nhà ai nên không liên quan. Chỉ khi ghé chúc Tết nhà ai ngay đầu năm thì một số gia đình mới để ý.
Hái lộc đầu năm có cần bẻ cành không?
Không nhất thiết. Nhiều chùa, đình đã chuẩn bị sẵn cành lộc hoặc bao lộc để phát, khuyến khích người đi lễ không bẻ cây. Ý nghĩa nằm ở việc mang may mắn về nhà, không ở chuyện cành to hay nhỏ.
