Tặng quà hay tặng tiền: kinh tế học của món quà và phong tục Việt

Xét thuần kinh tế, tặng tiền "hiệu quả" hơn vì người nhận tự mua đúng thứ mình cần; một nghiên cứu nổi tiếng năm 1993 ước tính quà hiện vật mất đi một phần giá trị trong mắt người nhận. Nhưng quà không chỉ là giá trị: nó là lời nhắn "mình hiểu bạn", và nhiều nghiên cứu sau cho thấy món quà được người nhận tự yêu cầu thường được quý nhất. Chọn tiền hay quà vì thế tuỳ vào quan hệ, dịp và phong tục.

Ở Việt Nam câu hỏi này rất đời thường: mừng cưới phong bì hay mua đồ, sinh nhật đồng nghiệp góp tiền hay chọn quà, Tết biếu ông bà tiền hay giỏ quà. Bài này đi qua lý thuyết, nghiên cứu và phong tục để mỗi người tự cân.

"Tổn thất của Giáng sinh": khi nhà kinh tế nhìn món quà

Năm 1993, nhà kinh tế học Joel Waldfogel đăng trên American Economic Review bài "The Deadweight Loss of Christmas" (Tổn thất vô ích của Giáng sinh). Ông hỏi 86 sinh viên kinh tế ở Đại học Yale về những món quà đã nhận: người tặng chắc đã trả bao nhiêu, và mình sẵn sàng nhận tối thiểu bao nhiêu tiền mặt để đổi lấy món đó (bỏ qua giá trị tình cảm).

Kết quả: trung bình người nhận chỉ định giá món quà bằng khoảng 84% số tiền người tặng bỏ ra. Ông kết luận rằng khoảng một phần mười tới một phần ba giá trị quà ngày lễ bị "mất đi" vì người tặng không biết chính xác người nhận muốn gì. Ông cũng thấy quà từ người thân gần (bạn bè, bố mẹ, người yêu) được định giá cao hơn quà từ họ hàng xa như cô chú, ông bà — và chính nhóm họ hàng xa này lại hay tặng tiền mặt nhất.

Quan sát cuối khá đắt: dường như người tặng tự biết lúc nào mình không đủ hiểu người nhận, và khi đó họ chọn tiền.

Phản biện: món quà có thể đáng giá hơn số tiền

Bài của Waldfogel gây tranh luận ngay. Mẫu khảo sát nhỏ, toàn sinh viên một trường, và câu hỏi chỉ là giả định. John List và Jason Shogren (1998, cũng trên American Economic Review) làm lại theo cách khác: cho người tham gia mang quà thật tới phòng thí nghiệm và dùng đấu giá với tiền thật để đo giá trị. Họ thấy món quà được định giá cao hơn giá mua — tức là tặng quà tạo thêm giá trị, chứ không mất đi. Một khảo sát khác hỏi người đi đường ở nhà ga, sân bay cũng cho kết quả nghiêng về phía quà đáng giá hơn giá tiền.

Vì sao? Có vài cách giải thích: người tặng đôi khi tìm ra món người nhận không biết để mua; quà mang giá trị kỷ niệm; và khi đã cầm món đồ trong tay, ta dễ thấy nó quý hơn (hiệu ứng sở hữu, được bàn ở danh mục tâm lý sở thích). Tóm lại: chuyện "quà làm mất giá trị" là một câu hỏi còn tranh cãi, không phải định luật.

Người tặng nghĩ một đằng, người nhận nghĩ một nẻo

Hai nhóm nghiên cứu tâm lý cho những gợi ý rất dễ dùng:

• Francesca Gino và Francis Flynn (2011, Journal of Experimental Social Psychology): qua năm nghiên cứu, người nhận quý hơn món quà mình đã yêu cầu (ví dụ chọn từ danh sách quà cưới), còn người tặng lại tưởng quà tự chọn sẽ được coi là "có tâm" hơn. Họ cũng thấy người tặng nghĩ người nhận không thích tiền bằng món quà được yêu cầu, trong khi người nhận thì ngược lại.
• Francis Flynn và Gabrielle Adams (2009, cùng tạp chí): người tặng thường nghĩ quà càng đắt càng được trân trọng, nhưng người nhận không cảm thấy biết ơn nhiều hơn theo giá tiền của món quà.

Gộp lại: nếu mục tiêu là người nhận vui và dùng được, hỏi thẳng hoặc tặng tiền thường tốt hơn ta tưởng. Nếu mục tiêu là gửi một thông điệp riêng, quà tự chọn có ý nghĩa — nhưng nên chọn vì hiểu người nhận, không vì giá.

Phong tục Việt: tiền mừng, tiền biếu, lì xì

Người Việt đã giải bài toán này theo cách riêng từ lâu. Đám cưới, đám giỗ, mừng nhà mới, thăm người ốm — phong bì là quà phổ biến và được coi là lịch sự. Nhiều gia đình còn ghi sổ tiền mừng, không phải để tính toán mà để sau này "đi lại" cho đúng nghĩa, có qua có lại.

Nhà nhân học Marcel Mauss, trong Luận về món quà (Essai sur le don, 1925), mô tả quà ở nhiều xã hội như một hệ thống ba nghĩa vụ: tặng, nhận và đáp lại. Phong tục "có đi có lại" của ta là một ví dụ sống động: món quà nối các gia đình với nhau qua nhiều năm.

Tiền mừng thì tiện, nhưng có những dịp quà hiện vật mang nghĩa riêng: hộp mứt Tết, cân chè ngon biếu thầy, giỏ trái cây thăm người ốm. Chuyện lì xì và quà Tết làm sẵn hay tự chuẩn bị có bài riêng ở danh mục Tết và ngày lễ trên cùng wiki.

Bảng so sánh: tặng tiền và tặng quà

Bảng tự hỏi: lần này nên tặng gì

Góc nhìn hôm nay: hỏi thẳng không làm mất lãng mạn

Nhiều người ngại hỏi "bạn muốn quà gì?" vì sợ mất bất ngờ. Nhưng nghiên cứu của Gino và Flynn gợi ý rằng sự bất ngờ quan trọng với người tặng hơn với người nhận. Một cách dung hoà: hỏi một danh sách vài món, rồi tự chọn trong đó — vẫn còn chút bất ngờ, mà ít rủi ro.

Với người lớn tuổi trong nhà, quà hiện vật nhiều khi có ý nghĩa hơn tiền: một chiếc áo ấm, một chuyến đưa đi khám sức khoẻ, một buổi về quê ăn bữa cơm. Với bạn trẻ mới đi làm, một khoản tiền mừng có khi thiết thực hơn món đồ trang trí.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài gốc của Waldfogel (1993) và bài đáp của List và Shogren (1998) — đọc liền nhau như xem hai người tranh luận — hoặc cuốn Scroogenomics (2009) của chính Waldfogel viết cho người đọc phổ thông.