Ăn cơm chung mâm là cách ăn truyền thống của gia đình Việt: các món đặt giữa, ai cũng gắp từ đĩa chung, bát nước chấm chung, nồi cơm chung. Chia suất riêng là cách ăn mỗi người một phần, quen ở cơm văn phòng, cơm hộp và kiểu ăn phương Tây. Mâm chung giữ không khí gia đình và tiết kiệm, suất riêng gọn, dễ kiểm soát khẩu phần và vệ sinh hơn; nhiều nhà ngày nay dùng cả hai tuỳ bữa.
Mâm cơm chung trông như thế nào
Hình ảnh quen thuộc: một chiếc mâm tròn hay bàn thấp, giữa là đĩa rau luộc, bát canh, đĩa thịt hoặc cá, đĩa dưa và một bát nước chấm nhỏ. Nồi cơm đặt bên cạnh người ngồi gần nhất, thường là người con dâu, người mẹ hoặc đứa con lớn, để xới cơm cho cả nhà. Mỗi người có bát cơm và đôi đũa riêng; mọi thứ còn lại là của chung.
Trong mâm cơm có cả một hệ thống phép tắc nhỏ:
- Mời cơm: con cháu mời ông bà, bố mẹ trước khi cầm đũa. Người lớn cầm đũa trước, người nhỏ mới ăn.
- Chỗ ngồi: người lớn tuổi ngồi chỗ trang trọng, người xới cơm ngồi gần nồi.
- Gắp cho nhau: gắp miếng ngon cho ông bà, cho khách, cho trẻ nhỏ là cách thể hiện quan tâm.
- Không ăn tham: câu tục ngữ "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" dạy để ý phần của người khác, không vét hết món ngon.
- Miếng cuối: miếng cuối cùng trong đĩa hay được nhường qua nhường lại, ít ai muốn là người gắp nó.
Nhà nghiên cứu Phan Kế Bính trong "Việt Nam phong tục" (đăng đầu thế kỷ 20) đã ghi lại nhiều lễ nghi trong ăn uống gia đình, cho thấy bữa cơm chưa bao giờ chỉ là chuyện no bụng.
Vì sao người Việt quen ăn chung mâm
Món ăn được nấu cho cả nhà
Bữa cơm Việt điển hình gồm cơm, canh, một món mặn, một món rau, nấu một nồi một chảo cho cả nhà. Kiểu món ấy tự nhiên đặt ở giữa để chia nhau. Món chính trong ẩm thực phương Tây thường là một khối riêng cho từng người, như miếng thịt nướng, phần mì, nên bày theo đĩa riêng tiện hơn.
Nhà đông người, món ít
Gia đình nhiều thế hệ, nhiều con, trong khi số món có hạn. Bày chung giúp ai ăn nhiều ăn ít tuỳ sức, không ai phải "ăn hết suất" và cũng không lãng phí phần thừa trong đĩa riêng.
Bữa ăn là lúc gặp nhau
Ngày làm việc, mỗi người một ngả. Mâm cơm tối là lúc cả nhà ngồi đối diện nhau, kể chuyện trong ngày. Cùng gắp từ một đĩa khiến cả nhà để ý nhau hơn: ai ăn ít, ai thích món gì, ai hôm nay buồn.
Chung một đĩa có làm người ta gần nhau hơn
Có một nghiên cứu thú vị về câu hỏi này. Kaitlin Woolley và Ayelet Fishbach (Đại học Chicago) công bố trên tạp chí Psychological Science năm 2019 nghiên cứu "Shared plates, shared minds". Các cặp người lạ được cho ăn đồ ăn vặt rồi đóng vai thương lượng giữa công đoàn và ban giám đốc. Cặp nào ăn từ cùng một đĩa, một bát chung thì đạt thoả thuận nhanh hơn cặp ăn từ bát riêng. Các tác giả giải thích rằng việc cùng chia một đĩa đòi hỏi phối hợp: phải để ý người kia ăn bao nhiêu, nhường nhau ra sao.
Trước đó, năm 2016–2017, hai tác giả này cũng công bố trên Journal of Consumer Psychology kết quả cho thấy người ăn cùng loại thức ăn dễ tin nhau hơn trong các bài thử nghiệm. Cần nói rõ: đây là các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm ở Mỹ, với tình huống giả định, chưa đủ để kết luận mâm cơm chung làm gia đình hoà thuận hơn. Nhưng nó gợi ý rằng cảm giác "cùng chia nhau" không phải chỉ là cảm tính.
Suất riêng lên ngôi ở đâu
Suất riêng không xa lạ với người Việt. Cơm bụi, cơm văn phòng, cơm hộp mang đi đều là suất riêng. Trong bếp ăn tập thể ở trường học, công ty, khay inox chia ngăn là chuẩn. Ở Nhật, bữa ăn kiểu teishoku (một khay gồm cơm, canh, món chính, dưa) hay hộp bento cũng là suất riêng, cho thấy châu Á không chỉ có kiểu ăn chung.
Suất riêng được ưa chuộng hơn trong các trường hợp:
- Ăn ngoài, ăn một mình hay ăn với người không thân.
- Người có chế độ ăn riêng: ăn chay, ăn kiêng theo lời bác sĩ, dị ứng thực phẩm.
- Khi cần giữ vệ sinh hơn, nhất là lúc trong nhà có người đang ốm.
- Khi muốn kiểm soát khẩu phần, không bị "gắp thêm cho" quá nhiều.
So sánh hai cách ăn
| Tiêu chí | Ăn chung mâm | Chia suất riêng |
|---|---|---|
| Không khí | Ấm, gần gũi, nhiều chuyện | Gọn, riêng tư, ít phụ thuộc người khác |
| Khẩu phần | Ai ăn bao nhiêu tuỳ ý, khó biết mình ăn bao nhiêu | Rõ ràng, dễ theo dõi |
| Vệ sinh | Cần đũa chung, thìa chung, bát chấm riêng mới yên tâm | Mỗi người một phần, ít tiếp xúc chung |
| Lãng phí | Thừa ít, món còn lại để bữa sau | Phần thừa trong đĩa riêng thường bỏ đi |
| Công rửa dọn | Ít đĩa hơn | Nhiều đĩa, nhiều khay hơn |
| Hợp với | Gia đình, bạn thân, dịp sum họp | Ăn một mình, ăn ở cơ quan, người ăn kiêng |
Cách lai đang phổ biến
Nhiều gia đình trẻ giữ mâm chung nhưng thêm vài thói quen mới: đặt đôi đũa chung hay thìa chung ở mỗi đĩa, mỗi người một chén (bát) nước chấm nhỏ, có món chia sẵn cho trẻ con hoặc người ăn kiêng. Cách này giữ được không khí cả nhà ngồi quanh mâm mà vẫn yên tâm hơn về vệ sinh. Trong những năm có dịch bệnh, thói quen đũa chung và bát chấm riêng được nhắc tới nhiều, và ở không ít nhà nó ở lại luôn sau đó.
Đi ăn nhà hàng, người Việt cũng thường gọi món chung, đặt giữa bàn, chứ ít khi mỗi người một đĩa riêng. Kiểu gọi món "cả bàn cùng ăn" ấy chính là mâm cơm gia đình được đem ra ngoài.
Bảng tự hỏi: nhà bạn hợp với kiểu nào
| Nếu nhà bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Ba thế hệ, ông bà quen nếp cũ | Mâm chung, thêm đũa chung và bát chấm riêng |
| Có người ăn kiêng, ăn chay, dị ứng | Mâm chung cho phần lớn món, chia sẵn phần riêng cho người cần |
| Hai vợ chồng đi làm, ăn giờ lệch nhau | Suất riêng để sẵn, cuối tuần ngồi mâm chung |
| Có trẻ nhỏ đang tập ăn | Đĩa riêng cho bé để biết bé ăn bao nhiêu, vẫn ngồi chung mâm |
| Có người đang ốm | Tạm chia suất riêng cho tới khi khỏi |
Góc nhìn hôm nay: giữ cái hồn, đổi cái vỏ
Thứ đáng giữ của mâm cơm Việt không phải là chiếc mâm hay đĩa chung, mà là việc cả nhà ngồi cùng nhau, mời nhau, để ý nhau. Một bữa ăn mỗi người một đĩa nhưng ngồi chung bàn, tắt tivi, kể chuyện trong ngày vẫn giữ được cái hồn ấy. Ngược lại, một mâm chung mà mỗi người cắm mặt vào điện thoại thì cũng mất đi phần lớn ý nghĩa.
Muốn đọc thêm về lễ nghi ăn uống của người Việt xưa, có thể tìm "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính. Muốn đọc về khía cạnh tâm lý, có thể tìm hai bài của Woolley và Fishbach đã nhắc ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt ăn cơm chung mâm?
Bữa cơm Việt gồm cơm, canh, món mặn, rau nấu chung cho cả nhà nên tự nhiên đặt giữa để chia nhau. Gia đình đông người, số món có hạn, và bữa cơm là lúc cả nhà gặp nhau, nên ăn chung mâm thành nếp.
"Ăn trông nồi, ngồi trông hướng" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ dạy khi ăn phải để ý nồi cơm, đĩa thức ăn còn bao nhiêu để không ăn phần của người khác; khi ngồi phải chọn chỗ hợp với vai vế của mình. Rộng hơn, nó dạy biết cư xử, biết nghĩ cho người cùng mâm.
Ăn chung đĩa có làm người ta hợp tác tốt hơn không?
Nghiên cứu của Woolley và Fishbach năm 2019 cho thấy các cặp người lạ ăn chung một đĩa đạt thoả thuận nhanh hơn trong bài thương lượng giả định. Đây là thí nghiệm trong phòng thí nghiệm, chỉ gợi ý chứ chưa đủ để kết luận cho mọi bữa ăn gia đình.
Làm sao ăn chung mâm mà vẫn vệ sinh?
Nhiều nhà đặt đũa chung hoặc thìa chung ở mỗi đĩa, mỗi người một bát nước chấm nhỏ, và chia suất riêng khi trong nhà có người ốm. Cách này giữ được không khí mâm cơm mà giảm việc dùng chung đồ ăn trực tiếp.
Mâm cơm và suất riêng, cách nào tốt hơn?
Không có cách nào tốt hơn cho mọi nhà. Mâm chung hợp với gia đình, dịp sum họp; suất riêng hợp với ăn một mình, ăn ở cơ quan, người ăn kiêng. Nhiều nhà kết hợp cả hai tuỳ bữa.
