Ngủ trưa là một nếp văn hoá của người Việt, hình thành từ nhịp làm nông dậy sớm và cái nắng gắt giữa ngày ở xứ nhiệt đới. Nếp ấy theo người Việt từ cánh đồng vào trường học, công sở và nhà máy: trẻ mẫu giáo có giờ ngủ trưa, văn phòng tắt bớt đèn sau bữa cơm, nhiều người mang theo ghế xếp hay gối chữ U. Không riêng Việt Nam, nhiều nước châu Á và Địa Trung Hải cũng có kiểu nghỉ giữa ngày của riêng mình.
Từ cánh đồng tới văn phòng
Trong xã hội nông nghiệp, ngày làm việc bắt đầu khi trời chưa sáng hẳn. Người ra đồng tranh thủ lúc mát, cấy, cày, tát nước tới gần trưa. Khoảng mười một giờ tới hai giờ chiều, nắng lên gắt, làm ngoài trời vừa mệt vừa kém hiệu quả. Về nhà ăn cơm, ngả lưng trên chõng tre, dưới bóng cây hay trên phản gỗ là cách tự nhiên để vượt qua quãng nóng nhất trong ngày, rồi chiều mát lại ra đồng.
Khi người Việt chuyển vào đô thị, giờ làm thay đổi nhưng nếp nghỉ giữa ngày vẫn còn. Giờ làm hành chính ở nhiều cơ quan có một khoảng nghỉ trưa dài vừa đủ để ăn và chợp mắt. Bộ luật Lao động 2019 (Điều 109) quy định người làm việc ban ngày từ sáu giờ trở lên mỗi ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất ba mươi phút liên tục; còn nghỉ trưa dài bao lâu thì tuỳ nội quy từng nơi. Luật không bắt ai ngủ, nhưng khoảng nghỉ ấy là chỗ cho nếp ngủ trưa tồn tại.
Ngủ trưa trong đời sống thường ngày
Ở trường
Nhiều thế hệ học sinh Việt nhớ giờ ngủ trưa ở trường mầm non, tiểu học bán trú: chiếu, đệm trải ra, cô giáo kéo rèm, cả lớp nằm thành hàng. Đứa ngủ ngay, đứa nằm nhìn trần, đứa thì thầm với bạn bên cạnh. Với nhiều người, ký ức giờ ngủ trưa là một phần của tuổi thơ không kém giờ ra chơi.
Ở văn phòng
Văn phòng Việt có một khung cảnh rất quen: ăn trưa xong, đèn tắt một nửa, người gục xuống bàn, người kéo ghế xếp ra góc phòng, người đeo bịt mắt nằm trên ghế dài. Ở nhà máy, công nhân nằm tạm trên tấm bìa, trên xe máy dựng ở bãi gửi. Không ai thấy lạ, cũng ít ai coi đó là lười.
Ở nhà
Ngày nghỉ, giấc trưa là phần thưởng. Câu "ăn no rồi ngủ trưa một giấc" là hình mẫu của một ngày chủ nhật thảnh thơi với nhiều gia đình. Ông bà nằm võng, trẻ con được dỗ ngủ, quạt chạy rì rì, ngoài ngõ im hẳn.
Các nước khác nghỉ trưa thế nào
Ngủ hay nghỉ giữa ngày xuất hiện ở nhiều nơi, mỗi nơi một cách hiểu.
| Nơi | Tên gọi | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Việt Nam | Ngủ trưa | Gắn với nhịp nông nghiệp, giữ lại trong trường học và công sở |
| Tây Ban Nha và vùng Địa Trung Hải | Siesta | Tên gọi đến từ "hora sexta", giờ thứ sáu tính từ lúc mặt trời mọc, tức khoảng giữa trưa; ngày nay ở thành phố lớn không còn phổ biến như xưa |
| Trung Quốc | Ngọ hưu (午休) | Nghỉ trưa sau bữa ăn rất quen ở trường học và nhiều nơi làm việc |
| Nhật Bản | Inemuri (居眠り) | Chợp mắt nơi công cộng, trong cuộc họp, trên tàu, mà vẫn được coi là "đang có mặt" |
| Nhiều nước phương Tây | Power nap | Giấc ngắn chủ động, thường được bàn dưới góc độ năng suất hơn là văn hoá |
Siesta và chuyện giờ giấc của Tây Ban Nha
Siesta thường được coi là biểu tượng của Tây Ban Nha, nhưng câu chuyện phức tạp hơn. Tháng 3 năm 1940, chính quyền Franco chuyển đồng hồ Tây Ban Nha sang giờ Trung Âu, cùng giờ với Đức, dù về địa lý nước này nằm gần kinh tuyến Greenwich hơn. Từ đó mặt trời mọc và lặn ở Tây Ban Nha muộn hơn so với giờ đồng hồ. Một số nhà quan sát cho rằng điều này góp phần làm bữa ăn và giờ ngủ của người Tây Ban Nha muộn hơn các nước láng giềng; đây là một giả thuyết, chưa phải kết luận chắc chắn. Ở các thành phố lớn ngày nay, nhiều người làm giờ liên tục và không về nhà ngủ siesta.
Inemuri của Nhật
Nhà nhân học Brigitte Steger (Đại học Cambridge) nghiên cứu nhiều năm về inemuri và viết sách về đề tài này. Bà cho rằng dịch inemuri là "ngủ trong giờ làm" chưa đúng; nên hiểu là "ngủ trong khi vẫn có mặt". Người chợp mắt trong cuộc họp vẫn đang ở đó, vẫn là một phần của nhóm. Theo Steger, inemuri có luật ngầm: người mới vào làm, cần thể hiện sự nhiệt tình, thì không nên ngủ; người có vị trí cao lại dễ được thông cảm hơn. Đây là ví dụ hay cho thấy cùng là chợp mắt ban ngày, mỗi xã hội gắn cho nó một ý nghĩa khác.
Ngủ trưa có phải là lười
Đây là câu cãi nhau quen thuộc giữa các thế hệ, hoặc giữa người Việt với đồng nghiệp nước ngoài. Có thể xếp hai phe như sau.
| Phe "phải ngủ trưa" | Phe "không cần ngủ trưa" |
|---|---|
| Buổi chiều tỉnh táo hơn, đỡ uể oải sau bữa trưa | Ngủ dậy lại thấy mệt, đầu nặng, mất đà làm việc |
| Quen từ nhỏ, không ngủ thì khó chịu | Thích làm liền mạch để về sớm |
| Trời nóng, ăn xong ngồi làm cũng không vào | Văn phòng mát, không thấy cần nghỉ dài |
| Là khoảng riêng tư hiếm hoi giữa ngày | Dùng giờ trưa để đọc sách, đi bộ, xử lý việc riêng |
Cả hai phe đều nói đúng cho chính mình. Nhu cầu ngủ khác nhau theo người, theo tuổi, theo giấc đêm hôm trước. Chuyện ngủ trưa bao lâu là vừa, ngủ trưa ảnh hưởng thế nào tới giấc đêm thuộc về khoa học giấc ngủ; ai hay mất ngủ, ngủ ngày quá nhiều hoặc thấy mệt kéo dài nên hỏi bác sĩ thay vì tự đoán.
Bảng tự hỏi: nếp nghỉ trưa nào hợp với bạn
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Sáng dậy sớm, chiều hay díp mắt | Chợp mắt ngắn sau bữa trưa, đặt chuông báo |
| Ngủ trưa xong thấy nặng đầu | Nghỉ mà không ngủ: nhắm mắt, đi bộ nhẹ, ngồi yên |
| Làm ở nơi không có chỗ nằm | Gối kê bàn, bịt mắt, chọn góc ít người qua lại |
| Làm với đồng nghiệp nước ngoài không quen ngủ trưa | Nói trước nếp nghỉ của mình, giữ đúng giờ quay lại làm |
| Ở nhà ngày nghỉ, muốn tối ngủ dễ | Giấc trưa vừa phải, không để kéo tới chiều muộn |
Góc nhìn hôm nay: nếp cũ trong nhịp mới
Đô thị hoá, giờ làm liên tục, văn phòng có máy lạnh và điện thoại thông minh đang làm nếp ngủ trưa thay đổi. Nhiều người trẻ dùng giờ trưa để lướt điện thoại thay vì ngủ. Steger từng nêu nhận xét tương tự với Nhật: điện thoại cho người ta "ngơi" mà không cần nhắm mắt. Dù vậy, ở trường học và nhiều nơi làm việc, giờ nghỉ trưa vẫn được giữ, và chiếc ghế xếp, chiếc gối chữ U vẫn bán chạy quanh các khu văn phòng.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các bài viết và sách của Brigitte Steger về inemuri và giấc ngủ ở Nhật, hoặc các tài liệu về lịch sử giờ giấc ở Tây Ban Nha để thấy chuyện ngủ trưa dính tới cả chính trị, kinh tế chứ không chỉ là tính cách. Gần hơn, chỉ cần hỏi ông bà mình ngày xưa nghỉ trưa thế nào ngoài đồng, bạn sẽ có một câu chuyện riêng của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt có thói quen ngủ trưa?
Nếp ngủ trưa hình thành từ nhịp làm nông: ra đồng từ sáng sớm, tránh nắng gắt giữa trưa, nghỉ rồi chiều mát làm tiếp. Khi chuyển vào đô thị, khoảng nghỉ trưa ở trường học và công sở giữ cho thói quen ấy tiếp tục.
Luật lao động có quy định giờ nghỉ trưa không?
Bộ luật Lao động 2019 (Điều 109) quy định người làm việc ban ngày từ sáu giờ trở lên mỗi ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất ba mươi phút liên tục. Nghỉ trưa dài bao lâu cụ thể do nội quy từng nơi làm việc quy định.
Siesta là gì?
Siesta là giấc nghỉ giữa ngày ở Tây Ban Nha và một số nước Địa Trung Hải, tên gọi bắt nguồn từ "hora sexta" trong tiếng Latin, chỉ khoảng giữa trưa. Ngày nay ở các thành phố lớn, siesta không còn phổ biến như trước vì nhiều người làm giờ liên tục.
Inemuri của người Nhật là gì?
Inemuri là việc chợp mắt nơi công cộng như trên tàu, trong cuộc họp mà vẫn được coi là đang có mặt. Nhà nhân học Brigitte Steger cho rằng nên hiểu nó là "ngủ trong khi vẫn có mặt" hơn là "ngủ trong giờ làm", và nó có những luật ngầm theo vị trí của người ngủ.
Không ngủ trưa được có sao không?
Nhu cầu ngủ trưa khác nhau theo từng người; nhiều người không ngủ trưa vẫn sinh hoạt bình thường. Nếu thấy mệt kéo dài, mất ngủ ban đêm hoặc buồn ngủ ban ngày quá mức, nên hỏi bác sĩ.
