Đi chợ sáng, đi siêu thị hay đặt đồ qua ứng dụng là ba cách mua thực phẩm đang cùng tồn tại trong đời sống người Việt. Chợ mạnh ở đồ tươi sống, mối quen và sự linh hoạt; siêu thị mạnh ở sự gọn gàng, nhãn mác rõ, giờ mở cửa dài; ứng dụng mạnh ở chỗ tiết kiệm thời gian. Người ta chọn kênh nào phụ thuộc vào món cần mua, giờ giấc, chiếc tủ lạnh trong nhà và mức độ tin vào người bán.
Chợ: nơi mua bán và nơi gặp nhau
Chợ là thiết chế lâu đời bậc nhất của làng Việt. Mỗi vùng có kiểu chợ riêng: chợ làng họp theo phiên, chợ phiên vùng cao họp theo chu kỳ ngày, chợ nổi trên sông ở miền Tây như Cái Răng, chợ cóc họp tạm đầu ngõ chỉ vài tiếng buổi sáng. Ở đô thị, chợ sáng đông nhất từ tờ mờ tới khoảng chín giờ, khi đồ tươi vừa về.
Đi chợ sáng có vài cái lợi rất rõ:
- Tươi: cá còn bơi, rau vừa cắt, thịt mổ trong đêm. Người đi chợ lâu năm chỉ cần nhìn mắt cá, sờ thớ thịt là biết.
- Mua đúng lượng cần: mua lạng thịt, nắm hành, mớ rau mùi (ngò), không phải mua cả khay đóng sẵn.
- Mối quen: bán lâu thành quen, người bán để dành phần ngon, báo hôm nay món gì không nên mua.
- Linh hoạt: nhờ làm sạch cá, chặt gà, thái thịt, xin thêm hành lá.
Chợ còn là không gian xã hội. Người ta gặp hàng xóm, hỏi thăm nhau, nghe chuyện giá cả lên xuống. Với nhiều người lớn tuổi, buổi chợ sáng là lúc ra khỏi nhà, đi bộ, trò chuyện, chứ không chỉ để mua đồ.
Siêu thị: từ lạ lẫm thành quen
Siêu thị là hình thức khá mới ở Việt Nam. Ngày 9 tháng 2 năm 1996, Co.opmart Cống Quỳnh mở cửa ở Thành phố Hồ Chí Minh và thường được nhắc tới như siêu thị đầu tiên của hệ thống bán lẻ thuần Việt. Từ đó tới nay, siêu thị lớn, siêu thị mini và cửa hàng tiện lợi mọc lên nhiều, nhất là ở các khu dân cư mới, chung cư.
Siêu thị hấp dẫn vì:
- Giờ mở cửa dài, đi làm về muộn vẫn mua được.
- Hàng có nhãn mác, nguồn gốc, hạn dùng rõ ràng.
- Sạch, mát, có xe đẩy, có chỗ gửi xe.
- Mua được cả đồ khô, đồ gia dụng, đồ vệ sinh trong một chuyến.
- Giá niêm yết, không phải mặc cả, hợp với người ngại trả giá.
Điểm yếu thường được nhắc là đồ tươi đóng khay sẵn, khó mua lượng nhỏ, và không có "mối" để hỏi han như ở chợ.
Ứng dụng: đi chợ bằng ngón tay
Vài năm gần đây, đặt rau, thịt, cá qua ứng dụng giao hàng, qua trang của siêu thị, hay đơn giản là nhắn Zalo cho cô bán hàng quen ngoài chợ đã thành thói quen của nhiều gia đình trẻ ở đô thị. Có ba kiểu chính:
- Ứng dụng của chuỗi bán lẻ: chọn hàng từ siêu thị, giao trong ngày.
- Ứng dụng giao hàng đa năng: nhờ người đi mua hộ ở cửa hàng gần nhà.
- "Chợ Zalo": người bán quen chụp ảnh hàng mỗi sáng, khách nhắn đặt, chuyển khoản, người bán gửi xe ôm mang tới.
Kiểu thứ ba rất Việt: nó giữ mối quen của chợ mà bỏ bớt chuyến đi. Người mua tin người bán, nên chấp nhận không được tự tay chọn từng mớ rau.
Vì sao ta chọn kênh này mà không chọn kênh kia
Niềm tin
Đi chợ, người ta tin vào mắt mình và vào người bán quen. Ở siêu thị, người ta tin vào nhãn mác và thương hiệu cửa hàng. Đặt qua ứng dụng, người ta tin vào đánh giá và chính sách đổi trả. Mỗi kênh dựa trên một loại niềm tin khác nhau, nên ai tin cái gì sẽ nghiêng về kênh đó.
Thời gian
Chợ sáng đòi hỏi dậy sớm. Siêu thị đòi hỏi một chuyến đi và đứng xếp hàng thanh toán. Ứng dụng đòi hỏi ít thời gian nhất nhưng phải ở nhà nhận hàng. Người đi làm giờ hành chính thường thấy chợ sáng khó với tới ngày thường.
Chiếc tủ lạnh
Chiếc tủ lạnh thay đổi nhịp đi chợ. Khi chưa có tủ lạnh, người ta phải đi chợ hằng ngày, mua vừa đủ ăn. Có tủ lạnh lớn, nhiều nhà chuyển sang đi một lần cho cả tuần, và kiểu mua lớn này hợp với siêu thị hơn. Người vẫn thích ăn "tươi trong ngày" thì vẫn giữ nếp chợ sáng.
Thói quen từ nhỏ
Ai lớn lên theo mẹ đi chợ thường giữ nếp đi chợ. Ai lớn lên ở chung cư cạnh siêu thị thì thấy siêu thị là bình thường. Kênh mua cũng là một thói quen như món ăn: quen rồi thì khó đổi.
So sánh ba kênh
| Tiêu chí | Chợ truyền thống | Siêu thị | Đặt qua ứng dụng |
|---|---|---|---|
| Độ tươi đồ sống | Rất tốt nếu đi sớm | Tốt, nhưng thường đóng khay | Phụ thuộc người bán, không tự chọn |
| Giờ giấc | Đông nhất buổi sáng sớm | Mở cửa dài, cả buổi tối | Đặt bất cứ lúc nào, giao theo khung giờ |
| Nguồn gốc, nhãn mác | Dựa vào lời người bán | Rõ ràng trên bao bì | Tuỳ nơi bán |
| Mua lượng nhỏ | Dễ | Khó với đồ tươi | Tuỳ ứng dụng |
| Trả giá | Có thể | Giá niêm yết | Giá niêm yết, có mã khuyến mãi |
| Không khí | Ồn ào, có chuyện, có quen biết | Mát, sạch, yên | Không phải ra khỏi nhà |
Bảng tự hỏi: bạn hợp với kiểu đi chợ nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Thích tự tay chọn cá, chọn thịt, nấu trong ngày | Chợ sáng gần nhà, giữ vài mối quen |
| Đi làm cả ngày, về tối mới rảnh | Siêu thị hoặc cửa hàng gần nhà, đi một lần cho vài ngày |
| Có con nhỏ, khó ra khỏi nhà | Đặt qua ứng dụng hoặc nhắn người bán quen |
| Cần biết rõ nguồn gốc, hạn dùng | Siêu thị, cửa hàng có nhãn mác đầy đủ |
| Thích được hỏi han, trò chuyện | Chợ, đặc biệt là chợ nhỏ trong khu dân cư |
| Muốn kết hợp cả tiện và tươi | Đồ khô mua siêu thị, đồ tươi đặt người bán quen ở chợ |
Góc nhìn hôm nay: chợ có mất đi không
Mỗi khi một chợ cũ được xây lại hay giải toả, nhiều người lo chợ truyền thống sẽ biến mất. Thực tế, ba kênh đang bổ sung cho nhau hơn là thay thế nhau. Chính người bán ở chợ cũng đã nhận đơn qua điện thoại, chuyển khoản, giao hàng, tức là đang tự "ứng dụng hoá". Siêu thị thì mở quầy đồ tươi, quầy thịt có người cắt theo yêu cầu, tức là đang học chợ.
Muốn hiểu thêm về chợ Việt, có thể đi một vòng chợ phiên vùng cao vào đúng ngày họp, một buổi sớm ở chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ), hay một buổi sáng ở chợ đầu mối để thấy hàng hoá chảy về thành phố ra sao. Chợ Đồng Xuân ở Hà Nội, chợ Bến Thành ở Thành phố Hồ Chí Minh, chợ Đông Ba ở Huế đều là những chợ có lịch sử lâu đời gắn với đô thị.
Câu hỏi thường gặp
Đi chợ hay đi siêu thị tốt hơn?
Không có lựa chọn tốt hơn cho mọi người. Chợ mạnh ở đồ tươi, mua lượng nhỏ và mối quen; siêu thị mạnh ở nhãn mác rõ ràng, giờ mở cửa dài và sự gọn gàng. Nhiều gia đình mua đồ tươi ở chợ và đồ khô ở siêu thị.
Siêu thị đầu tiên ở Việt Nam là siêu thị nào?
Co.opmart Cống Quỳnh ở Thành phố Hồ Chí Minh, khai trương ngày 9 tháng 2 năm 1996, thường được nhắc tới là siêu thị đầu tiên của hệ thống bán lẻ thuần Việt và là một trong những siêu thị hiện đại đầu tiên của cả nước.
Vì sao nhiều người vẫn thích đi chợ sáng?
Buổi sáng là lúc đồ tươi vừa về, lựa chọn nhiều nhất. Đi chợ còn cho phép mua đúng lượng cần, nhờ người bán sơ chế và giữ mối quen. Với nhiều người lớn tuổi, buổi chợ còn là dịp ra ngoài và gặp gỡ.
"Đi chợ qua Zalo" là gì?
Đây là cách người bán quen ở chợ chụp ảnh hàng mỗi sáng, khách nhắn tin đặt, chuyển khoản rồi người bán gửi hàng tới nhà. Cách này giữ mối quen và độ tươi của chợ mà bớt được chuyến đi.
Có tủ lạnh thì có nên đi chợ một lần cho cả tuần?
Tuỳ thói quen ăn của nhà bạn. Đi một lần tiết kiệm thời gian nhưng đồ tươi giảm chất lượng sau vài ngày; đi nhiều lần thì tươi hơn nhưng tốn công. Nhiều nhà mua đồ khô, đồ đông lạnh theo tuần và rau, cá theo ngày.
