Dọn nhà mỗi ngày một chút hay dồn lại cuối tuần dọn một lần là hai nếp quen trong gia đình Việt, và cả hai đều có lý. Dọn hằng ngày giữ nhà luôn gọn, mỗi lần tốn ít sức, hợp với nếp quét nhà buổi sáng của nhiều gia đình truyền thống. Dồn cuối tuần hợp với người đi làm cả ngày, dọn một lần kỹ hơn nhưng giữa tuần nhà dễ bừa. Nhiều nhà ngày nay chọn cách lai: việc nhỏ làm mỗi ngày, việc lớn để cuối tuần, còn dọn thật kỹ thì để dịp cuối năm âm lịch.
Nếp dọn nhà của người Việt xưa
Trong nhiều gia đình truyền thống, việc đầu tiên mỗi sáng là quét nhà, quét sân. Tiếng chổi rơm, chổi tre sột soạt lúc tờ mờ sáng là âm thanh quen của làng quê. Nhà ba gian, sân gạch, ngõ đất: quét mỗi ngày không phải vì kỹ tính mà vì lá rụng, bụi đất, gà vịt khiến chỉ một ngày không quét là sân đã bẩn.
Dọn nhà còn gắn với các mốc trong năm. Trước Tết Nguyên đán, các gia đình thường tổng vệ sinh: lau bàn thờ, đánh bóng đồ đồng, quét vôi, sơn lại cửa, giặt rèm. Quanh ngày 23 tháng Chạp, khi tiễn ông Công ông Táo, nhiều nhà bắt đầu dọn dẹp để đón năm mới. Trong mấy ngày đầu năm, dân gian lại có tục kiêng quét nhà, đổ rác, với quan niệm tránh "quét lộc" ra khỏi nhà. Đây là tục lệ mang tính tín ngưỡng dân gian, mỗi nhà giữ một mức khác nhau.
Không riêng gì người Việt
Dọn nhà cuối năm có ở nhiều nền văn hoá. Ở Nhật Bản, tục ōsōji (đại tổng vệ sinh) vào cuối tháng 12 dương lịch là dịp cả nhà, cả trường, cả công ty cùng dọn dẹp để đón năm mới sạch sẽ. Ở nhiều nước phương Tây có khái niệm "spring cleaning", dọn dẹp lớn vào mùa xuân. Cùng một ý: thời khắc chuyển năm, chuyển mùa là lúc dọn sạch cái cũ.
Năm 2011, Kondo Marie (Marie Kondo) ở Nhật xuất bản cuốn sách về sắp xếp đồ đạc, sau được dịch ra nhiều thứ tiếng với tên tiếng Anh "The Life-Changing Magic of Tidying Up". Phương pháp của bà, giữ lại những đồ "khiến mình rung động" và dọn theo nhóm đồ chứ không theo phòng, đã khiến chuyện dọn nhà thành đề tài bàn tán khắp nơi. Cách làm này hợp với người thích dọn một lần thật triệt để hơn là dọn lặt vặt mỗi ngày.
Nhà bừa có làm người ta căng thẳng
Năm 2010, Darby Saxbe và Rena Repetti công bố trên tạp chí Personality and Social Psychology Bulletin nghiên cứu "No place like home". Các cặp vợ chồng cùng đi làm ở Los Angeles được mời dẫn người nghiên cứu đi một vòng quanh nhà và tự mô tả ngôi nhà của mình, đồng thời được đo hormone cortisol trong vài ngày. Kết quả cho thấy những người vợ dùng nhiều từ ngữ nói về sự bừa bộn, việc dở dang có mẫu cortisol trong ngày kém "khoẻ" hơn và tâm trạng đi xuống vào cuối ngày; ở người chồng, liên hệ này không rõ.
Cần đọc kết quả ấy cho đúng: đây là nghiên cứu tương quan, mẫu nhỏ, không chứng minh nhà bừa gây ra căng thẳng. Có thể người đang căng thẳng thì thấy nhà mình bừa hơn, hoặc cả hai cùng do một nguyên nhân khác như quá nhiều việc. Nhưng nó gợi ý rằng cảm giác về ngôi nhà gắn với cảm giác trong ngày, và chuyện ai gánh việc nhà có thể ảnh hưởng tới người đó nhiều hơn ta nghĩ.
Hai phe: mỗi ngày hay cuối tuần
| Tiêu chí | Dọn mỗi ngày một chút | Dồn cuối tuần |
|---|---|---|
| Sức lực mỗi lần | Ít, mười lăm, hai mươi phút | Nhiều, có khi mất nửa ngày |
| Nhà giữa tuần | Luôn tương đối gọn | Dễ bừa, đồ dồn đống |
| Độ kỹ | Bề mặt, việc lặt vặt | Kỹ hơn: lau sàn, giặt chăn, dọn tủ |
| Thời gian rảnh cuối tuần | Còn nhiều | Mất một phần |
| Hợp với | Nhà có người ở nhà, có trẻ nhỏ, có thú cưng | Người đi làm cả ngày, ở một mình, ít nấu ăn |
| Rủi ro | Dễ bỏ dở khi bận | Cuối tuần có việc là nhà bừa cả tuần sau |
Khí hậu cũng quyết định nhịp dọn
Thời tiết ở mỗi vùng khiến việc dọn nhà khác nhau. Miền Bắc có mùa nồm cuối đông, đầu xuân: độ ẩm cao, sàn nhà, tường đổ mồ hôi, đồ đạc dễ mốc. Trong mùa này, nhiều nhà phải lau sàn khô liên tục, đóng cửa khi trời nồm, bật máy hút ẩm. Ở miền Nam, mùa khô nhiều bụi, mùa mưa dễ ẩm thấp, côn trùng. Nhà mặt phố gần đường lớn thì bụi xe cộ bám nhanh, lau vài ngày đã thấy đen.
Vì vậy câu hỏi "bao lâu dọn một lần" khó có một đáp án chung. Một căn hộ chung cư tầng cao kín gió sẽ cần ít lần lau sàn hơn một nhà ống mặt đường.
Ai làm việc nhà
Ở nhiều gia đình Việt, việc nhà lâu nay chủ yếu do phụ nữ đảm nhận. Các gia đình trẻ ngày nay bàn chuyện chia việc nhiều hơn: người nấu thì người kia rửa bát, người giặt thì người kia phơi, cuối tuần cả nhà cùng dọn. Trẻ con cũng có thể nhận việc vừa sức như gấp quần áo, dọn đồ chơi, tưới cây. Việc chia rõ ràng thường quan trọng hơn chuyện dọn mỗi ngày hay cuối tuần, vì nhà bừa ít khi gây cãi vã bằng cảm giác một người phải làm hết.
Bảng tự hỏi: lịch dọn nhà nào hợp với bạn
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Thấy khó chịu khi nhìn đồ bừa | Dọn mỗi ngày mười lăm phút, trước khi đi ngủ hoặc sáng sớm |
| Đi làm từ sáng tới tối | Việc nhỏ mỗi ngày (rửa bát, cất đồ), việc lớn dồn cuối tuần |
| Ở với gia đình đông người | Chia việc theo người, ghi rõ ai làm gì |
| Ở nhà mặt đường nhiều bụi | Lau sàn thường xuyên hơn, đóng cửa sổ hướng đường |
| Ở miền Bắc mùa nồm | Lau khô sàn nhiều lần, hút ẩm, mở cửa khi trời hanh |
| Thích dọn một lần thật triệt để | Dọn theo nhóm đồ, bỏ bớt đồ không dùng, tổng vệ sinh trước Tết |
Góc nhìn hôm nay: nhà sạch vừa đủ
Không cần nhà lúc nào cũng như trong ảnh tạp chí. Mục tiêu của dọn nhà là để sống dễ chịu, tìm đồ nhanh, ít bụi, ít mốc, chứ không phải để chứng tỏ điều gì. Mỗi nhà tự tìm được nhịp hợp với mình: có nhà quét mỗi sáng như ông bà ngày xưa, có nhà dọn tối chủ nhật, có nhà chỉ cần cuối năm dọn một trận thật lớn trước Tết.
Muốn đọc thêm, có thể tìm sách của Kondo Marie, đọc nghiên cứu của Saxbe và Repetti năm 2010, hay đơn giản là hỏi ông bà, cha mẹ về chuyện dọn nhà đón Tết ngày xưa: đánh đồ đồng bằng gì, quét vôi thế nào. Đó là một phần ký ức gia đình đáng giữ lại.
Câu hỏi thường gặp
Nên dọn nhà mỗi ngày hay dồn cuối tuần?
Không có lịch đúng cho mọi nhà. Dọn mỗi ngày giữ nhà luôn gọn và mỗi lần tốn ít sức; dồn cuối tuần hợp với người đi làm cả ngày và cho phép dọn kỹ hơn. Nhiều nhà kết hợp: việc nhỏ hằng ngày, việc lớn cuối tuần.
Vì sao người Việt kiêng quét nhà ngày Tết?
Theo quan niệm dân gian, quét nhà, đổ rác trong mấy ngày đầu năm có thể "quét lộc" ra khỏi nhà. Đây là tục lệ mang tính tín ngưỡng, mỗi gia đình giữ một mức khác nhau; nhiều nhà vì thế tổng vệ sinh kỹ trước Tết.
Ōsōji của Nhật là gì?
Ōsōji là tục đại tổng vệ sinh cuối năm ở Nhật Bản, thường vào cuối tháng 12 dương lịch. Gia đình, trường học, công ty cùng dọn dẹp để đón năm mới sạch sẽ, giống tục dọn nhà trước Tết của người Việt.
Nhà bừa bộn có gây căng thẳng không?
Nghiên cứu của Saxbe và Repetti năm 2010 thấy những người vợ mô tả nhà mình bừa bộn có mẫu hormone cortisol kém lành mạnh hơn và tâm trạng đi xuống cuối ngày. Đây là nghiên cứu tương quan với mẫu nhỏ, nên chưa chứng minh nhà bừa là nguyên nhân gây căng thẳng.
Mùa nồm nên dọn nhà thế nào?
Trong mùa nồm ở miền Bắc, nhiều nhà lau khô sàn nhiều lần trong ngày, đóng cửa khi trời ẩm, dùng máy hút ẩm và chỉ mở cửa khi trời hanh. Đồ vải, giấy tờ nên cất nơi khô để tránh mốc.
