Mời nhau ăn và giành nhau trả tiền là hai phép lịch sự rất Việt quanh bàn ăn. Mời trước khi ăn thể hiện sự tôn trọng người cùng mâm; giành trả tiền thể hiện thiện chí, giữ thể diện và nuôi vòng "có qua có lại" giữa bạn bè, đồng nghiệp, họ hàng. Bên cạnh đó, chia đều hoá đơn đang ngày càng phổ biến ở người trẻ, nhất là khi chuyển khoản chỉ mất vài giây. Mỗi cách có lý của nó, quan trọng là đọc đúng tình huống.
Lời mời trước bữa ăn
Trong gia đình Việt, trẻ con được dạy mời từ khi biết nói: "Con mời ông bà ăn cơm, con mời bố mẹ ăn cơm". Trong bữa với khách, chủ nhà mời khách cầm đũa trước. Đi ăn với đồng nghiệp, người ta vẫn nói một câu "mời cả nhà" trước khi ăn. Lời mời không cần dài, nhưng thiếu thì dễ bị coi là thiếu lễ.
Câu tục ngữ "lời chào cao hơn mâm cỗ" nói về tầm quan trọng của cử chỉ hơn vật chất. Một lời mời đúng lúc, một miếng gắp cho người lớn tuổi, nhiều khi được nhớ lâu hơn món ăn.
Lời mời còn có một lớp nghĩa khác: mời ai đi ăn thường ngầm hiểu người mời sẽ trả. Câu "hôm nay em mời" vì thế không chỉ là rủ đi ăn mà là nhận trước phần thanh toán.
Cảnh giành trả tiền
Cuối bữa, cảnh hai ba người cùng đứng dậy, người rút ví, người giữ tay bạn, người lén ra quầy thanh toán trước là cảnh quen ở quán ăn Việt. Có người còn "đi vệ sinh" để trả trước. Nhân viên quán quen tới mức biết nhìn ai là người sẽ thắng.
Vì sao người ta giành trả
- Thể diện: trả tiền cho cả bàn là cách thể hiện mình rộng rãi, chu đáo, có điều kiện.
- Có qua có lại: hôm nay mình trả, lần sau bạn trả. Vòng trả qua trả lại giữ cho mối quan hệ tiếp tục.
- Tôn trọng: trả tiền cho người lớn tuổi, cho khách, cho người mới quen là cách tỏ lòng quý.
- Cảm ơn: mời một bữa để cảm ơn ai giúp mình việc gì.
Vì sao người kia cũng giành
Người được mời thường từ chối vài lần cho phải phép, dù biết sẽ nhận. Để người khác trả mà không "giành" một chút có thể khiến mình trông như coi đó là đương nhiên. Màn giành nhau vì thế nhiều khi là một nghi thức: ai cũng biết kết quả, nhưng vẫn phải diễn cho đủ.
Món quà và nghĩa vụ đáp lại
Nhà nhân học Pháp Marcel Mauss trong tiểu luận nổi tiếng "Essai sur le don" (Luận về món quà, 1925) phân tích các xã hội nơi việc tặng, nhận và đáp lễ tạo thành một hệ thống ràng buộc. Theo Mauss, món quà không bao giờ hoàn toàn "miễn phí": nhận quà kéo theo nghĩa vụ phải đáp lại, và chính vòng tặng – nhận – đáp lại ấy gắn kết con người với nhau.
Đặt bữa ăn được mời vào khung đó, ta thấy vì sao người Việt nhớ rất kỹ "lần trước ai trả". Bữa ăn là một món quà, và người được mời mang một "món nợ dễ thương" cho tới khi mời lại. Nếu một người luôn để người khác trả mà không bao giờ đáp lại, vòng quan hệ dễ bị lệch.
Những luật ngầm quen thuộc
| Tình huống | Luật ngầm thường gặp |
|---|---|
| Ai rủ, người ấy mời | Người khởi xướng "hôm nay mình mời" thì trả, trừ khi đã nói trước là chia |
| Sinh nhật | Tuỳ nhóm: có nơi người có sinh nhật đãi, có nơi bạn bè góp đãi người có sinh nhật |
| Lên lương, được thưởng, có tin vui | Người có tin vui "khao" cả nhóm |
| Đi với người lớn tuổi, cấp trên | Thường người lớn hoặc cấp trên trả; người trẻ nên ngỏ ý nhưng không giành quá |
| Đi với bạn bè cùng trang lứa | Hoặc thay phiên nhau mời, hoặc chia đều |
| Hẹn hò | Rất khác nhau theo từng cặp, nên nói chuyện thẳng sớm |
Chia đều: phe đang lớn lên
Ở nhiều nước phương Tây, mỗi người tự trả phần mình hoặc chia đều hoá đơn khá phổ biến. Tiếng Anh có cụm "going Dutch" để chỉ kiểu chia này, người Việt hay gọi vui là "cưa đôi" hay "chia tiền". Ở Việt Nam, người trẻ đi ăn với bạn bè ngày càng chuộng chia đều, nhất là khi chuyển khoản qua điện thoại nhanh, và nhóm Zalo có người "thủ quỹ" ghi lại ai đã trả.
| Tiêu chí | Một người trả, thay phiên mời | Chia đều |
|---|---|---|
| Không khí | Ấm áp, hào phóng, có tình | Rõ ràng, nhẹ nhàng, không ai mắc nợ |
| Công bằng | Dễ lệch nếu có người luôn được mời | Có thể chưa công bằng nếu người ăn ít, người ăn nhiều |
| Áp lực | Người thu nhập thấp ngại khi tới lượt mời | Ít áp lực, ai cũng biết trước phần mình |
| Hợp với | Quan hệ lâu dài, có vai vế, dịp đặc biệt | Nhóm bạn cùng trang lứa, đồng nghiệp, đi ăn thường xuyên |
Quanh bàn nhậu: giữ lịch sự mà không ép
Bàn nhậu cũng có lời mời của riêng nó: mời nhau nâng ly, "trăm phần trăm". Phép lịch sự ở đây là mời chứ không ép. Không ai bắt buộc phải uống khi không muốn, không uống được hay đang dùng thuốc. Người tinh ý sẽ để bạn mình uống nước ngọt mà không trêu chọc. Và luật quan trọng nhất: đã uống rượu bia thì không lái xe, gọi xe hoặc nhờ người đưa về.
Bảng tự hỏi: hôm nay nên xử thế nào
| Nếu… | Thì có thể… |
|---|---|
| Bạn là người rủ đi ăn | Nói rõ từ đầu "mình mời" hay "chia nhé" để khỏi lúng túng cuối bữa |
| Người lớn tuổi hơn muốn trả | Cảm ơn, ngỏ ý một lần, rồi hẹn lần sau mình mời lại |
| Bạn bè thu nhập chênh nhau | Chọn quán hợp với mọi người, chia đều hoặc thay phiên nhẹ nhàng |
| Bạn luôn được mời mà chưa mời lại | Chủ động mời một bữa, không cần to, quan trọng là có đáp lại |
| Đi hẹn hò lần đầu | Hỏi thẳng nhẹ nhàng hoặc đề nghị chia, xem phản ứng của người kia |
Góc nhìn hôm nay
Phép lịch sự quanh bàn ăn không cố định. Người lớn tuổi có thể thấy chia tiền là "tính toán", người trẻ có thể thấy giành trả là "phiền". Cả hai đều đang giữ một giá trị: một bên giữ tình, một bên giữ sự rõ ràng. Hiểu điều đó giúp tránh khó chịu khi hai thế hệ, hai nhóm bạn có thói quen khác nhau ngồi cùng bàn.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bản dịch tiếng Việt hoặc tiếng Anh của "Luận về món quà" của Marcel Mauss, một tác phẩm kinh điển của nhân học. Gần hơn, hãy để ý lần sau đi ăn với nhóm bạn: ai hay trả, ai hay giành, ai luôn im lặng, và nhóm bạn ấy đang giữ "sổ nợ" vô hình của mình như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt hay giành nhau trả tiền?
Giành trả tiền thể hiện sự hào phóng, tôn trọng người cùng bàn và giữ thể diện. Nó cũng nuôi vòng "có qua có lại": hôm nay mình trả, lần sau bạn trả, giúp mối quan hệ được tiếp nối.
Đi ăn ai rủ thì ai trả?
Theo luật ngầm phổ biến, người nói "mình mời" thì trả. Nếu chỉ là rủ đi ăn chung, nên nói rõ từ đầu là chia đều hay ai mời để tránh lúng túng cuối bữa.
"Going Dutch" là gì?
Đây là cụm từ tiếng Anh chỉ việc mỗi người tự trả phần của mình hoặc chia đều hoá đơn. Người Việt hay gọi vui là "cưa đôi" hoặc "chia tiền".
Marcel Mauss nói gì về món quà?
Trong "Luận về món quà" (1925), Mauss cho rằng tặng, nhận và đáp lễ tạo thành một hệ thống ràng buộc xã hội: nhận quà kéo theo nghĩa vụ đáp lại, và chính vòng ấy gắn kết con người. Bữa ăn được mời có thể hiểu như một món quà như vậy.
Có cần mời trước khi ăn không?
Trong văn hoá Việt, mời người lớn tuổi, khách và người cùng mâm trước khi ăn là phép lịch sự cơ bản. Lời mời ngắn gọn nhưng thể hiện sự tôn trọng, nhất là trong bữa cơm gia đình hay khi có khách.
