Mù lựa chọn (choice blindness) là hiện tượng người ta không nhận ra thứ mình nhận về đã bị đánh tráo khỏi thứ mình vừa chọn, rồi còn tự tin giải thích vì sao mình "chọn" nó. Hai nhà nghiên cứu Thuỵ Điển Petter Johansson và Lars Hall công bố lần đầu trên tạp chí Science năm 2005, và hiện tượng đã được lặp lại với mứt, trà, mùi hương lẫn quan điểm đạo đức. Nó cho thấy lời giải thích về sở thích của chính mình nhiều khi được dựng lên sau, không phải lý do thật.
Màn ảo thuật với hai tấm ảnh
Thí nghiệm năm 2005 của Johansson, Hall, Sikström và Olsson ở Đại học Lund trông như một màn ảo thuật bài. Người tham gia được đưa xem từng cặp ảnh khuôn mặt phụ nữ, tổng cộng 15 cặp, và chỉ vào khuôn mặt mình thấy hấp dẫn hơn. Người làm thí nghiệm úp hai tấm ảnh lại, rồi đưa cho họ tấm "đã chọn" và hỏi: vì sao bạn chọn người này?
Ở vài cặp, nhờ một kỹ thuật tráo bài của ảo thuật gia, tấm ảnh được đưa lại thật ra là tấm người tham gia đã không chọn. Câu hỏi là: họ có nhận ra không?
Phần lớn là không. Theo chính nhóm tác giả tóm tắt lại trong một bài báo năm 2010, trên mọi điều kiện của thí nghiệm, không quá 26% số lần đánh tráo bị phát hiện. Người tham gia không chỉ không phát hiện, họ còn giải thích. Họ nói thích nụ cười, thích mái tóc, thích đôi khuyên tai, đôi khi là chi tiết chỉ có ở tấm ảnh họ đã gạt đi. Phân tích lời nói cho thấy những lời giải thích cho ảnh bị tráo cũng chi tiết, cũng tự tin và cũng nhiều cảm xúc như lời giải thích cho ảnh thật.
Ra siêu thị nếm mứt và ngửi trà
Khuôn mặt trong ảnh có thể khó nhớ. Năm 2010, Hall, Johansson và cộng sự đưa thí nghiệm ra một siêu thị ở Thuỵ Điển, đăng trên tạp chí Cognition với tiêu đề "Magic at the marketplace" (Ảo thuật ở chợ).
Họ dựng một quầy nếm thử, mời 180 khách đi chợ, tuổi từ 16 tới 80. Mỗi người nếm hai loại mứt hoặc ngửi hai loại trà, chọn loại mình thích hơn, rồi nếm hoặc ngửi lại loại đã chọn để nói vì sao thích. Bí mật nằm ở những chiếc lọ: mỗi lọ thật ra là hai lọ dán đáy vào nhau, mỗi đầu đựng một loại. Khi lật lọ, người làm thí nghiệm đã đổi sang loại người khách vừa từ chối.
Kết quả: tính chung, không quá một phần ba số lần đánh tráo bị phát hiện. Ngay cả với những cặp khác nhau rõ rệt như mứt táo quế và mứt bưởi đắng, hay mùi xoài và mùi rượu hồi Pernod, cũng không quá một nửa số lần bị nhận ra. Mức tự tin của người tham gia khi giải thích lựa chọn bị tráo không khác lúc giải thích lựa chọn thật. Hứa tặng họ món đã chọn mang về cũng không làm tỷ lệ phát hiện tăng lên.
Cả quan điểm đạo đức cũng bị đánh tráo
Năm 2012, Hall, Johansson và Thomas Strandberg đăng trên PLoS ONE một thí nghiệm với bảng hỏi về các câu hỏi đạo đức. Người tham gia đánh dấu mức đồng ý với từng nhận định trên một tấm bìa kẹp. Khi họ lật trang, một mảnh giấy dính ở mặt sau đã che đi hai nhận định ban đầu và thay bằng câu có nghĩa ngược lại, trong khi vị trí dấu tích của họ vẫn giữ nguyên. Thế là câu trả lời của họ bị đảo chiều.
Khi được đề nghị đọc lại và giải thích, 69% người tham gia không nhận ra ít nhất một trong hai lần đảo chiều. Nhiều người còn lập luận mạch lạc cho quan điểm mà vài phút trước họ phản đối.
Điều này không có nghĩa con người không có quan điểm. Nó cho thấy khi đứng trước một câu trả lời "của mình", ta có xu hướng tin và bảo vệ nó, thay vì đối chiếu lại xem đó có thật là điều mình đã nghĩ.
Các nghiên cứu chính về mù lựa chọn
| Năm | Nghiên cứu | Thứ bị đánh tráo | Kết quả chính |
|---|---|---|---|
| 2005 | Johansson, Hall, Sikström, Olsson, Science | Ảnh khuôn mặt | Không quá 26% lần tráo bị phát hiện; người tham gia vẫn giải thích lựa chọn bị tráo |
| 2010 | Hall và cộng sự, Cognition | Mứt, trà ở siêu thị | Không quá một phần ba lần tráo bị phát hiện, kể cả với vị rất khác nhau |
| 2012 | Hall, Johansson, Strandberg, PLoS ONE | Câu trả lời về đạo đức | 69% không nhận ra ít nhất một trong hai lần đảo chiều |
Vì sao ta không nhận ra
Ta không lưu lại hết lý do
Khi chọn nhanh, nhất là chọn theo cảm giác, ta không ghi nhớ đầy đủ "mình thích chi tiết nào". Ta chỉ nhớ "mình đã chọn cái bên trái". Khi được đưa lại một thứ và được bảo đó là lựa chọn của mình, ta tin lời đó trước, rồi mới nhìn.
Lời giải thích là thứ dựng lên sau
Từ năm 1977, hai nhà tâm lý Richard Nisbett và Timothy Wilson đã tổng hợp nhiều bằng chứng rằng con người thường không trực tiếp nhìn thấy nguyên nhân hành động của mình, mà đưa ra những lời giải thích nghe hợp lý. Mù lựa chọn là một minh hoạ sinh động: lời giải thích trôi chảy ngay cả khi thứ được giải thích không phải là thứ mình chọn.
Tin vào người hỏi
Trong tình huống bình thường, chẳng ai tráo đồ của ta. Tin rằng món người khác đưa lại đúng là món mình chọn là một giả định hợp lý trong đời sống, nên đầu óc không tốn công kiểm tra.
Giới hạn của các thí nghiệm
- Tỷ lệ phát hiện tăng khi hai phương án khác nhau nhiều hơn, khi người ta có nhiều thời gian xem, hoặc khi lựa chọn quan trọng với họ.
- Các con số trên đến từ những tình huống được dàn dựng cẩn thận. Đời thường hiếm khi có người tráo đồ ngay trước mắt ta.
- Hiện tượng đã được lặp lại bởi chính nhóm Lund và một số nhóm khác trong nhiều lĩnh vực (giọng nói, mùi hương, khảo sát ý kiến), nhưng mức độ ở từng lĩnh vực khác nhau. Đừng đọc thành "con người không biết mình thích gì".
Góc nhìn hôm nay: điều này có ý nghĩa gì với mình
Mù lựa chọn không có nghĩa sở thích của ta là giả. Nó nói rằng lời ta kể về sở thích của mình không đáng tin bằng ta tưởng. Vài cách dùng hiểu biết này trong đời thường:
| Nếu bạn… | Thì hãy… |
|---|---|
| Hay giải thích chắc nịch vì sao mình thích món này, quán kia | Thử nếm mù hoặc đổi chỗ hai món một lần xem mình có nhận ra không |
| Phải chọn đồ cho người khác dựa trên lời họ kể | Nhìn họ thường xuyên dùng gì, hơn là chỉ nghe họ nói thích gì |
| Đang làm một bảng hỏi ý kiến trong lớp, trong công ty | Nhớ rằng câu trả lời đã ghi có thể được người trả lời bảo vệ chỉ vì nó "là của mình" |
| Tranh luận vui kiểu "phở Bắc hay phở Nam" | Thử nếm mù hai bát; kết quả có khi làm cả bàn bất ngờ |
Trang web của nhóm nghiên cứu mù lựa chọn ở Đại học Lund có danh sách các bài báo gốc bằng tiếng Anh. Cách làm và cách đọc các thử nghiệm nếm mù được bàn thêm ở danh mục Khảo sát và thăm dò.
Câu hỏi thường gặp
Mù lựa chọn là gì?
Là hiện tượng người ta không nhận ra thứ mình nhận về đã bị đánh tráo khỏi thứ mình vừa chọn, và còn đưa ra lý do cho lựa chọn mà thật ra mình không chọn. Thuật ngữ do Petter Johansson và Lars Hall đặt ra trong bài báo trên tạp chí Science năm 2005.
Thí nghiệm mù lựa chọn năm 2005 làm thế nào?
Người tham gia chọn khuôn mặt hấp dẫn hơn trong từng cặp ảnh, rồi được đưa lại tấm "đã chọn" để giải thích. Ở một số cặp, ảnh bị tráo bằng kỹ thuật ảo thuật bài. Theo nhóm tác giả, không quá 26% lần tráo bị phát hiện.
Mù lựa chọn có xảy ra với đồ ăn thức uống không?
Có. Nghiên cứu năm 2010 ở một siêu thị Thuỵ Điển với 180 khách hàng cho thấy không quá một phần ba lần tráo mứt và trà bị phát hiện. Ngay cả với những cặp mùi vị rất khác nhau, cũng không quá một nửa số lần bị nhận ra.
Mù lựa chọn có nghĩa là con người không biết mình thích gì?
Không. Nó cho thấy lời ta giải thích về sở thích thường được dựng lên sau và dễ bị dẫn dắt. Khi hai phương án khác nhau rõ, khi có thời gian hoặc khi lựa chọn quan trọng, tỷ lệ phát hiện tăng lên.
Quan điểm đạo đức có bị mù lựa chọn không?
Nghiên cứu năm 2012 trên PLoS ONE dùng bảng hỏi tự đổi nội dung cho thấy 69% người tham gia không nhận ra ít nhất một trong hai câu trả lời của mình đã bị đảo chiều. Nhiều người còn lập luận cho quan điểm ngược với điều họ vừa chọn.
