Phần lớn người Việt quen tắm buổi tối, vì sau một ngày nắng nóng, mồ hôi và bụi đường từ chuyến xe máy, tắm xong mới thấy sạch để đi ngủ. Ở nhiều nước ôn đới, tắm buổi sáng lại phổ biến hơn, vì người ta dùng vòi sen để tỉnh ngủ trước khi đi làm. Không có giờ tắm "đúng" cho mọi người: khí hậu, công việc, kiểu tóc, giờ giấc và cả nước nóng trong nhà quyết định ai thuộc phe nào.
Vì sao người Việt quen tắm tối
Khí hậu nóng ẩm
Phần lớn lãnh thổ Việt Nam nóng ẩm nhiều tháng trong năm. Ra đường cả ngày, áo dính mồ hôi, da dính bụi. Nằm lên giường trong trạng thái ấy khó chịu, nên tắm tối gần như là bước bắt buộc trước khi ngủ. Ở miền Nam, nhiều người tắm cả sáng lẫn tối vào mùa nóng, có người tắm thêm một lần buổi trưa.
Bụi đường và xe máy
Người đi xe máy trong thành phố tiếp xúc trực tiếp với khói bụi suốt quãng đường đi về. Về tới nhà, việc đầu tiên nhiều người làm là thay đồ và đi tắm. Tắm tối vì thế còn là một nghi thức "chuyển chế độ": rửa trôi chuyện ngoài đường, bắt đầu thời gian ở nhà.
Nhịp sinh hoạt gia đình
Buổi sáng trong nhiều gia đình Việt là giờ chạy: nấu ăn, đưa con đi học, đi làm. Ít nhà có nhiều phòng tắm, nên xếp hàng tắm sáng không thực tế. Buổi tối rộng rãi hơn, mỗi người lần lượt tắm sau bữa cơm.
Mùa đông miền Bắc: chuyện khác hẳn
Miền Bắc có mùa đông lạnh thật sự, có đợt rét đậm rét hại. Thời chưa có bình nóng lạnh, tắm mùa đông là chuyện phải đun nồi nước to, pha vào chậu, tắm nhanh trong buồng kín gió. Không ít người mùa rét tắm thưa hơn hẳn mùa hè.
Trong dân gian có nhiều lời dặn quanh chuyện tắm mùa lạnh: không tắm quá khuya, không tắm ngay sau khi ăn no hay khi vừa đi nắng về, lau khô người và giữ ấm ngay sau khi tắm. Một phần các lời dặn này là kinh nghiệm hợp lý để tránh bị lạnh đột ngột, một phần là quan niệm dân gian chưa được kiểm chứng rõ ràng. Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ về cách tắm an toàn vào mùa lạnh, thay vì chỉ dựa vào truyền miệng.
Phe tắm sáng nói gì
Phe tắm sáng không phải là "người Tây" mới có. Nhiều người Việt, nhất là dân văn phòng ở đô thị, cũng tắm sáng. Lý do họ hay đưa ra:
- Tỉnh ngủ: làn nước làm người tỉnh táo, sẵn sàng cho ngày làm việc.
- Tóc vào nếp: gội buổi sáng thì tóc không bị bẹp vì nằm, không phải đi ngủ với tóc ướt.
- Thơm tho đi làm: nhất là với người làm việc gặp khách hàng.
- Tập thể dục sáng: chạy bộ, đạp xe, tập gym xong thì tắm luôn.
Ở nhiều nước có khí hậu ôn đới, tắm vòi sen buổi sáng là thói quen rất phổ biến, vì không khí mát, người ít ra mồ hôi trong ngày và tắm sáng gắn với chuyện chuẩn bị đi làm.
Nhật Bản: bồn tắm buổi tối
Nhật Bản là ví dụ thú vị của phe tắm tối nhưng vì lý do khác hẳn. Nhiều gia đình Nhật có thói quen ngâm bồn nước nóng (ofuro) buổi tối. Người ta tắm rửa sạch ở bên ngoài bồn trước, rồi mới vào ngâm, nên cả nhà có thể lần lượt dùng chung một bồn nước. Ngâm bồn ở đây là để thư giãn, làm ấm người, chứ không phải để làm sạch. Văn hoá suối nước nóng (onsen) cũng xuất phát từ cùng một tinh thần ấy.
Khoa học nói gì về tắm tối và giấc ngủ
Năm 2019, nhóm của Shahab Haghayegh (Đại học Texas tại Austin) công bố trên tạp chí Sleep Medicine Reviews một phân tích tổng hợp về tắm nước ấm trước giờ ngủ. Theo phần tóm tắt và các bản tin của trường, nhóm đã lọc từ hàng nghìn công trình xuống còn 17 nghiên cứu phù hợp, và thấy rằng tắm hoặc ngâm nước ấm khoảng 40–42,5°C vào khoảng một đến hai giờ trước khi đi ngủ có liên quan tới việc ngủ nhanh hơn và ngủ ngon hơn. Cách giải thích được đưa ra: nước ấm làm máu dồn ra tay chân, giúp thân nhiệt lõi hạ xuống sau đó, mà thân nhiệt hạ là một tín hiệu cơ thể chuẩn bị ngủ.
Kết quả này nên đọc đúng mức: đó là tắm nước ấm, không phải nước lạnh; là một đến hai giờ trước khi ngủ, không phải ngay trước khi lên giường. Nó cũng không có nghĩa người tắm sáng ngủ kém. Ai có vấn đề về giấc ngủ kéo dài thì nên gặp bác sĩ.
So sánh hai phe
| Tiêu chí | Tắm tối | Tắm sáng |
|---|---|---|
| Cảm giác | Sạch sẽ trước khi lên giường, thư giãn | Tỉnh táo, sảng khoái bắt đầu ngày |
| Hợp khí hậu | Nóng ẩm, nhiều bụi, ra mồ hôi nhiều | Mát, khô, ít ra mồ hôi trong ngày |
| Ga gối | Sạch hơn vì không mang mồ hôi, bụi lên giường | Dễ bẩn hơn nếu tối không rửa ráy |
| Tóc | Phải sấy khô trước khi ngủ | Tóc vào nếp, gọn gàng khi đi làm |
| Thời gian | Buổi tối rộng rãi | Buổi sáng gấp gáp |
| Hợp với | Người đi xe máy, làm ngoài trời, ở xứ nóng | Người tập thể dục sáng, làm văn phòng máy lạnh |
Bảng tự hỏi: bạn hợp tắm lúc nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Đi xe máy cả ngày, làm ngoài trời | Tắm tối, có thể rửa mặt, rửa tay chân khi vừa về nhà |
| Hay khó ngủ | Tắm nước ấm sớm hơn giờ ngủ một chút, không sát giờ lên giường |
| Tập thể dục buổi sáng | Tắm sáng sau khi tập |
| Tóc dày, lâu khô | Gội đầu buổi sáng hoặc gội sớm buổi tối để kịp khô |
| Ở miền Bắc mùa rét | Tắm sớm buổi tối, phòng kín gió, lau khô và giữ ấm ngay |
| Ở nơi nóng quanh năm | Không ít người tắm cả sáng lẫn tối, tuỳ ngày |
Góc nhìn hôm nay: thói quen theo căn nhà
Bình nóng lạnh, máy lạnh, nhà nhiều phòng tắm hơn đang làm thay đổi giờ tắm của người Việt. Khi tắm không còn là chuyện đun nước, chờ lượt, nhiều người linh hoạt hơn: ngày đi làm tắm tối, cuối tuần tắm sáng, hôm nào nóng tắm hai lần. Thói quen tắm, vì thế, là ví dụ rõ nhất cho chuyện nếp sinh hoạt đi theo điều kiện sống chứ không cố định mãi.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài tổng hợp của Haghayegh và cộng sự năm 2019 trên Sleep Medicine Reviews, hoặc đọc về văn hoá ofuro, onsen của Nhật để thấy tắm có thể là cả một nghi thức thư giãn chứ không chỉ là vệ sinh.
Câu hỏi thường gặp
Nên tắm buổi sáng hay buổi tối?
Không có giờ tắm đúng cho mọi người. Tắm tối hợp với xứ nóng, người đi đường nhiều, muốn sạch trước khi ngủ; tắm sáng hợp với người cần tỉnh táo, tập thể dục sáng hoặc muốn tóc vào nếp. Có thể kết hợp tuỳ ngày.
Vì sao người Việt hay tắm tối?
Khí hậu nóng ẩm, mồ hôi và bụi đường sau một ngày đi xe máy khiến tắm tối gần như là việc phải làm trước khi đi ngủ. Buổi sáng lại là giờ chạy của gia đình nên tắm tối tiện hơn.
Tắm nước ấm trước khi ngủ có giúp ngủ ngon không?
Phân tích tổng hợp của Haghayegh và cộng sự năm 2019 trên Sleep Medicine Reviews cho thấy tắm nước ấm khoảng 40–42,5°C vào khoảng một đến hai giờ trước khi ngủ có liên quan tới ngủ nhanh và ngon hơn. Ai mất ngủ kéo dài nên hỏi bác sĩ.
Người Nhật tắm thế nào?
Nhiều gia đình Nhật ngâm bồn nước nóng (ofuro) vào buổi tối. Họ tắm rửa sạch bên ngoài trước rồi mới vào bồn, nên cả nhà có thể dùng chung một bồn nước để thư giãn và làm ấm người.
Mùa đông có nên tắm khuya không?
Dân gian thường khuyên không tắm quá khuya vào mùa lạnh, tắm nơi kín gió, lau khô và giữ ấm ngay. Người cao tuổi hoặc có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ về cách tắm an toàn trong mùa rét.
