Người Việt quen uống nước đá vì sống ở xứ nóng ẩm, nơi một cốc trà đá, ly cà phê đá hay cốc nước mía mát lạnh giải khát nhanh và dễ chịu hơn đồ uống nóng trong phần lớn thời gian của năm. Thói quen này đi theo sự phổ biến của máy làm đá và tủ lạnh trong thế kỷ 20, rồi gắn chặt với văn hoá vỉa hè. Trong khi đó, nhiều người ở Trung Quốc và một số nước khác lại chuộng nước ấm, vì những quan niệm và thói quen khác.
Đồ uống đá trong đời sống Việt
Thử liệt kê những thứ người Việt hay uống với đá, danh sách dài hơn ta nghĩ:
- Trà đá: cốc trà xanh pha loãng thả vài viên đá, rót miễn phí ở nhiều quán cơm bình dân, là đồ uống "mặc định" của vỉa hè Hà Nội.
- Cà phê đá, cà phê sữa đá: phin nhỏ giọt rồi đổ vào cốc đá, thứ đồ uống mà nhiều người nước ngoài nhớ nhất về Việt Nam.
- Nước mía, nước chanh, sinh tố: đá bào hoặc đá viên là thành phần không thể thiếu.
- Chè: nhiều món chè miền Nam ăn với đá bào; chè ngoài Bắc cũng có loại ăn nóng, loại ăn lạnh.
- Trà tắc, trà chanh, sữa đậu nành: những món bán theo cốc nhựa, có đá, đi kèm ống hút.
Cả chuyện cho đá vào bia, điều ít thấy ở nhiều nước, cũng khá quen ở các quán nhậu Việt, phần vì bia không đủ lạnh, phần vì trời nóng. Nói tới đây phải nhắc luôn: đã uống rượu bia thì không lái xe.
Đá xuất hiện ở Việt Nam thế nào
Đá lạnh tự nhiên không có ở vùng nhiệt đới, nên trước khi có máy làm lạnh, người Việt giải nhiệt bằng nước giếng, nước vối, nước chè xanh để nguội, đồ ăn có tính mát. Sản xuất nước đá bằng máy đến Việt Nam cùng với các cơ sở công nghiệp thời Pháp thuộc ở đô thị, ban đầu chủ yếu phục vụ người châu Âu và những nơi có điều kiện. Ở Sài Gòn, việc làm nước đá gắn với các cơ sở sản xuất bia, nước giải khát thời kỳ đó.
Đá phổ biến dần trong thế kỷ 20, đầu tiên là đá cây mua từ các cơ sở làm đá, đập nhỏ bằng dùi; sau đó là tủ lạnh gia đình và máy làm đá viên ở quán. Cảnh người chở cây đá trên xe đạp, xe máy, phủ bao tải cho đỡ tan, là hình ảnh quen của nhiều thế hệ.
Vì sao uống đá thấy "đã"
Cảm giác mát tức thì
Khi trời nóng, đồ uống lạnh đem lại cảm giác mát ngay ở miệng và cổ họng. Cảm giác "đã khát" nhanh khiến người ta thích đồ uống lạnh hơn, dù về lượng nước, cốc nước ấm cũng bù nước tương tự.
Che bớt vị đậm
Đá làm loãng và giảm độ gắt của đồ uống đậm như cà phê phin, trà đặc. Cà phê sữa đá ra đời một phần vì lý do này: phin đậm, sữa đặc ngọt, đá cân lại cả hai.
Thói quen từ nhỏ
Lớn lên với trà đá, nước mía đá thì đồ uống không đá trở nên "thiếu thiếu". Khẩu vị với nhiệt độ đồ uống cũng là một kiểu thói quen văn hoá giống như khẩu vị mặn, ngọt.
Phe nước ấm nói gì
Ở Trung Quốc, nhiều người có thói quen uống nước ấm, nước nóng quanh năm. Thói quen này thường được giải thích bằng quan niệm y học cổ truyền về hàn và nhiệt trong cơ thể, cùng với lịch sử đun sôi nước để uống cho an toàn. Ở Việt Nam, nhiều gia đình cũng có những lời dặn tương tự: phụ nữ sau sinh không uống đá, đang ốm không uống lạnh, ăn đồ nóng xong không uống đá ngay.
Nhiều lời dặn này là quan niệm dân gian, không phải kết luận khoa học đã được kiểm chứng rõ. Với người khoẻ mạnh, uống nước lạnh nhìn chung là chuyện sở thích. Còn với người có bệnh về họng, dạ dày, răng nhạy cảm hoặc đang điều trị bệnh, nên hỏi bác sĩ xem có cần kiêng đồ lạnh hay không.
Điều đáng lo thật sự: đá có sạch không
Nếu có một điều cần để ý về nước đá, thì đó không phải nhiệt độ mà là độ sạch. Đá dùng để ướp cá, bảo quản hàng hoá và đá dùng để uống là hai loại khác nhau. Bộ Y tế có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia riêng cho nước đá dùng liền, QCVN 10:2011/BYT, ban hành năm 2011, yêu cầu đá để ăn uống phải làm từ nước đạt chuẩn nước uống và đáp ứng các chỉ tiêu vi sinh. Các đợt kiểm tra an toàn thực phẩm ở nhiều địa phương vẫn phát hiện cơ sở làm đá không đạt chuẩn.
Vài kinh nghiệm phổ biến khi uống đá ở hàng quán:
- Đá viên làm bằng máy, có lỗ ở giữa hoặc hình đều, thường là đá dùng để uống.
- Đá cây đập nhỏ có màu đục, lẫn tạp chất, để trong thùng không nắp là dấu hiệu nên cân nhắc.
- Quán sạch thường đựng đá trong thùng có nắp và dùng xẻng xúc đá riêng, không bốc bằng tay.
So sánh hai phe
| Tiêu chí | Uống đá, uống lạnh | Uống ấm, uống nóng |
|---|---|---|
| Cảm giác | Mát, sảng khoái tức thì khi trời nóng | Ấm bụng, dễ chịu khi trời lạnh |
| Vị đồ uống | Loãng hơn, bớt gắt | Giữ nguyên hương, vị đậm |
| Rủi ro cần để ý | Đá không sạch | Bỏng nếu uống quá nóng |
| Hợp với | Ngày hè, sau khi vận động, đồ uống đậm | Mùa đông, khi đang ốm, trà ngon cần thưởng hương |
| Thói quen văn hoá | Vỉa hè Việt Nam, Đông Nam Á, Mỹ | Nhiều vùng ở Trung Quốc, trà đạo, trà nóng của người sành trà |
Người sành trà ở Việt Nam cũng thuộc phe nóng: trà ngon pha ấm nhỏ, uống chén nóng để thưởng hương. Trà đá và trà ngon là hai thế giới khác nhau, và một người có thể thuộc cả hai.
Bảng tự hỏi: bạn hợp với kiểu nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Làm ngoài trời, ra mồ hôi nhiều | Nước mát, đá sạch, uống từng ngụm, uống đều |
| Răng nhạy cảm, hay ê buốt | Bớt đá, hỏi nha sĩ nếu ê buốt kéo dài |
| Thích thưởng vị trà, cà phê | Uống nóng hoặc ít đá để giữ hương |
| Hay uống ở hàng quán | Để ý loại đá, chọn quán có thùng đá đậy nắp |
| Đang ốm hoặc có bệnh mạn tính | Hỏi bác sĩ xem có cần kiêng đồ lạnh không |
Góc nhìn hôm nay
Cốc trà đá vỉa hè vẫn là thứ đồ uống bình dân nhất Việt Nam, còn ly cà phê sữa đá đã đi ra thế giới, có mặt trong thực đơn quán Việt ở nhiều nước. Thói quen uống đá cho thấy khí hậu ảnh hưởng tới khẩu vị mạnh thế nào: cùng là người Việt, nhưng người ở xứ lạnh hay người lớn tuổi quen trà nóng lại có thể thấy đá là thứ không cần thiết.
Ai muốn hiểu thêm có thể tìm đọc QCVN 10:2011/BYT để biết đá dùng ăn uống phải đạt những gì, hoặc thử một buổi uống cùng một loại trà theo hai cách, nóng và đá, để tự cảm thấy nhiệt độ làm đổi hương vị ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt thích uống nước đá?
Khí hậu nóng ẩm khiến đồ uống lạnh đem lại cảm giác mát và đã khát nhanh. Đá cũng làm dịu vị đậm của cà phê phin, trà đặc. Thói quen này phổ biến dần trong thế kỷ 20 cùng với máy làm đá và tủ lạnh.
Uống nước đá có hại không?
Với người khoẻ mạnh, uống lạnh hay ấm phần lớn là sở thích. Điều đáng lo hơn là đá có sạch không. Người có bệnh về họng, dạ dày, răng nhạy cảm hoặc đang điều trị nên hỏi bác sĩ về việc dùng đồ lạnh.
Làm sao biết đá ở quán có sạch không?
Đá dùng để uống thường là đá viên làm bằng máy, trong, đều; quán sạch đựng đá trong thùng có nắp và dùng xẻng xúc riêng. Đá cây đục, lẫn tạp chất, để hở là dấu hiệu nên cân nhắc. Bộ Y tế có quy chuẩn QCVN 10:2011/BYT riêng cho nước đá dùng liền.
Vì sao người Trung Quốc hay uống nước nóng?
Thói quen này thường được giải thích bằng quan niệm y học cổ truyền về hàn và nhiệt trong cơ thể, cùng lịch sử đun sôi nước để uống cho an toàn. Đây là thói quen văn hoá, không phải ai ở đó cũng giống nhau.
Trà đá khác trà nóng thế nào?
Trà đá thường pha loãng, uống để giải khát, phổ biến ở vỉa hè. Trà nóng, nhất là trà ngon pha ấm nhỏ, uống để thưởng hương vị. Nhiệt độ làm thay đổi cảm nhận hương và vị, nên cùng một loại trà có thể cho hai trải nghiệm khác nhau.
