Người Việt gắn bó với xe máy vì nó hợp với gần như mọi đặc điểm của đời sống ở đây: phố hẹp và ngõ hẻm nhiều, nhà ống sát mặt đường, quãng đi lại ngắn, giao thông công cộng ở nhiều nơi chưa phủ kín, và nhu cầu chở người, chở hàng linh hoạt. Theo Ủy ban An toàn giao thông quốc gia, tính đến tháng 9 năm 2024 Việt Nam có khoảng 77 triệu xe máy đăng ký, tương đương khoảng 770 xe trên 1.000 dân. Xe máy vì thế không chỉ là phương tiện mà còn là một phần nếp sống.
Con số nói gì và không nói gì
Con số 77 triệu xe máy được ông Trần Hữu Minh, Chánh Văn phòng Ủy ban An toàn giao thông quốc gia, nêu khi trao đổi với báo Tiền Phong cuối năm 2024. Mức 770 xe trên 1.000 dân được cơ quan này đánh giá thuộc nhóm cao nhất thế giới. Cập nhật mới hơn, số liệu của Cục Cảnh sát giao thông cho thấy riêng sáu tháng đầu năm 2026 cả nước đăng ký mới hơn 1,8 triệu mô tô, xe máy.
Cần đọc đúng: "xe đăng ký" không bằng "xe đang chạy". Nhiều xe đã hỏng, đã bỏ, đã bán sang tay mà chưa làm thủ tục thu hồi đăng ký vẫn nằm trong số liệu. Vì vậy con số thể hiện quy mô sở hữu qua nhiều năm, không phải số xe lăn bánh trên đường mỗi ngày. Dù sao, chỉ cần đứng ở một ngã tư giờ tan tầm là đủ hiểu xe máy chiếm phần lớn mặt đường.
Từ xe đạp tới xe máy
Trước khi xe máy phổ biến, chiếc xe đạp là phương tiện quen thuộc nhất của người Việt. Thời bao cấp, có một chiếc xe đạp tốt đã là tài sản đáng kể của một gia đình. Xe máy khi ấy hiếm, thuộc về số ít.
Từ thập niên 1990, khi kinh tế mở cửa, xe máy nhập khẩu và lắp ráp trong nước tăng nhanh. Xe máy Nhật được ưa chuộng tới mức ở nhiều vùng, nhất là miền Nam, người ta gọi chung xe máy là "xe Honda", giống như cách một nhãn hiệu trở thành danh từ chung. Sau đó là làn sóng xe giá mềm hơn, rồi xe tay ga, và gần đây là xe máy điện. Mỗi đợt thay đổi đều gắn với thu nhập và nhịp đô thị hoá.
Vì sao xe máy hợp với Việt Nam
Đường nhỏ, ngõ sâu
Hà Nội có ngõ, ngách, hẻm; Thành phố Hồ Chí Minh có hẻm trong hẻm. Nhiều nhà nằm sâu trong ngõ chỉ vừa một chiếc ô tô nhỏ, thậm chí không vừa. Xe máy đi được tới tận cửa, dắt vào trong nhà được.
Nhà ống sát đường
Kiểu nhà ống phổ biến ở đô thị có mặt tiền hẹp, tầng trệt vừa ở vừa để xe. Vài chiếc xe máy xếp gọn trong phòng khách là cảnh quen thuộc. Ô tô thì cần chỗ đỗ riêng, điều không phải nhà nào cũng có.
Đi "cửa tới cửa"
Xe máy đưa người từ cửa nhà tới tận cửa chỗ làm, cổng trường, sạp chợ. Không phải đi bộ ra trạm, không phải tìm chỗ đỗ xa. Với những quãng đường vài cây số, đây là lợi thế khó thay thế.
Chở được đủ thứ
Một chiếc xe máy có thể chở hai, ba người, một bao gạo, một chậu cây, hàng hoá đi giao. Rất nhiều nghề sống nhờ xe máy: giao hàng, xe ôm, bán hàng rong, thợ sửa chữa đến tận nhà. Xe máy là công cụ kiếm sống chứ không chỉ để đi lại.
Chi phí vừa tầm
So với ô tô, xe máy cần khoản đầu tư ban đầu và chi phí nuôi xe nhỏ hơn nhiều, nên vừa với thu nhập của đa số gia đình. Một nhà có thể có vài chiếc, mỗi người lớn một chiếc.
Xe máy trong văn hoá đời thường
Xe máy đi vào đời sống Việt theo những cách mà người nước ngoài thường ngạc nhiên:
- Cả nhà trên một xe: cảnh bố mẹ chở con đi học, đi chơi cuối tuần quen tới mức thành hình ảnh đặc trưng của phố Việt.
- Mua bán không xuống xe: ghé vỉa hè mua ổ bánh mì, bó rau, ly cà phê mà không cần tắt máy.
- Về quê dịp Tết: những đoàn xe máy chở đồ đạc về quê và trở lại thành phố mỗi dịp nghỉ dài.
- Đi phượt: người trẻ chạy xe máy lên vùng núi phía Bắc, dọc miền Trung, qua những cung đèo, coi chiếc xe là bạn đồng hành.
- Áo chống nắng, khẩu trang, găng tay: cả một "bộ đồ đi xe máy" ra đời từ nắng, bụi và mưa.
Xe máy, ô tô hay phương tiện công cộng
| Tiêu chí | Xe máy | Ô tô | Xe buýt, tàu điện |
|---|---|---|---|
| Đi vào ngõ hẻm | Dễ | Khó, nhiều nơi không vào được | Không, phải đi bộ từ trạm |
| Thời tiết | Chịu nắng, mưa, bụi | Che chắn tốt | Che chắn tốt khi trên xe |
| An toàn khi va chạm | Người lái dễ bị thương hơn | Được bảo vệ tốt hơn | Thường an toàn hơn cả |
| Chỗ đỗ | Dễ tìm | Khó ở trung tâm | Không cần |
| Chở hàng, chở người | Linh hoạt nhưng có giới hạn | Rộng rãi | Hạn chế đồ cồng kềnh |
| Hợp với | Quãng ngắn và vừa, giờ giấc thất thường | Gia đình đông người, đi xa, thời tiết xấu | Tuyến cố định, khu có mạng lưới tốt |
An toàn: phần không được bỏ qua
Gắn bó với xe máy cũng có nghĩa là phải sống chung với rủi ro. Từ ngày 15 tháng 12 năm 2007, theo Nghị quyết 32/2007/NQ-CP của Chính phủ, người đi mô tô, xe máy bắt buộc đội mũ bảo hiểm trên mọi tuyến đường. Thói quen đội mũ hình thành từ mốc ấy được coi là một trong những thay đổi hành vi giao thông lớn nhất của người Việt.
Vài nguyên tắc cơ bản mà ai đi xe máy cũng nên giữ: đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn và cài quai đúng cách, kể cả cho trẻ em ngồi sau; không chở quá số người và đồ cồng kềnh quá mức cho phép; không dùng điện thoại khi lái; và tuyệt đối đã uống rượu bia thì không lái xe.
Bảng tự hỏi: bạn có thật sự cần xe máy
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Ở trong ngõ hẻm, đi làm vài cây số | Xe máy, hoặc xe máy điện nếu có chỗ sạc |
| Sống gần tuyến tàu điện hay xe buýt thuận tiện | Thử đi phương tiện công cộng vài tuần xem có hợp không |
| Có con nhỏ, hay đi xa, ngại mưa nắng | Cân nhắc ô tô hoặc kết hợp xe máy cho quãng ngắn |
| Làm nghề cần di chuyển nhiều điểm trong ngày | Xe máy vẫn là lựa chọn linh hoạt nhất |
| Chỉ đi gần nhà | Xe đạp, đi bộ hoặc xe máy điện cũng đủ |
Góc nhìn hôm nay: một thói quen đang chuyển mình
Các thành phố lớn đang xây thêm tuyến đường sắt đô thị, mở rộng xe buýt và bàn tới việc hạn chế xe xăng ở khu trung tâm, khuyến khích xe điện. Xe máy điện ngày càng nhiều trên phố. Những thay đổi này không làm người Việt bỏ xe hai bánh ngay, nhưng có thể đổi dần loại xe và cách dùng: xe máy cho quãng ngắn, phương tiện công cộng cho tuyến dài.
Muốn hiểu thêm, bạn có thể so sánh một ngày đi lại của mình bằng ba cách: xe máy, xe buýt hay tàu điện, và đi bộ kết hợp. Ghi lại thời gian, độ mệt và cảm giác an toàn. Kết quả có khi khác hẳn điều bạn vẫn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bao nhiêu xe máy?
Theo Ủy ban An toàn giao thông quốc gia, tính đến tháng 9 năm 2024 Việt Nam có khoảng 77 triệu xe máy đăng ký, tương đương khoảng 770 xe trên 1.000 dân. Đây là số xe đăng ký, bao gồm cả xe đã cũ, đã bỏ mà chưa thu hồi đăng ký, nên không bằng số xe đang chạy.
Vì sao người Việt đi xe máy nhiều?
Xe máy hợp với phố hẹp, ngõ hẻm, nhà ống sát đường và quãng đi lại ngắn. Nó đi được từ cửa tới cửa, chở được người và hàng, chi phí vừa với thu nhập của đa số gia đình, trong khi giao thông công cộng ở nhiều nơi chưa phủ kín.
Đội mũ bảo hiểm bắt buộc từ khi nào?
Theo Nghị quyết 32/2007/NQ-CP, từ ngày 15 tháng 12 năm 2007 người đi mô tô, xe máy bắt buộc đội mũ bảo hiểm trên mọi tuyến đường. Mũ cần đạt chuẩn và cài quai đúng cách.
Vì sao miền Nam hay gọi xe máy là "xe Honda"?
Xe máy Nhật của hãng này rất phổ biến ở Việt Nam trong nhiều năm, đến mức tên nhãn hiệu trở thành cách gọi chung cho xe máy, nhất là ở miền Nam. Hiện tượng nhãn hiệu thành danh từ chung cũng gặp ở nhiều ngôn ngữ khác.
Xe máy có bị thay thế ở thành phố lớn không?
Các thành phố lớn đang mở rộng đường sắt đô thị, xe buýt và khuyến khích xe điện, nên cách dùng xe máy có thể thay đổi dần. Nhưng với ngõ hẻm và quãng đường ngắn, xe hai bánh vẫn khó bị thay thế hoàn toàn trong thời gian ngắn.
