Ảo tưởng "kết thúc lịch sử" (end of history illusion) là xu hướng con người thừa nhận mình đã thay đổi nhiều trong mười năm qua, nhưng lại đoán rằng mình sẽ thay đổi rất ít trong mười năm tới. Quoidbach, Gilbert và Wilson mô tả hiện tượng này trên tạp chí Science năm 2013, với hơn 19.000 người từ 18 đến 68 tuổi. Hệ quả thực tế: ta hay trả giá quá cao cho những dự tính dựa trên sở thích hiện tại.
Bạn của mười năm trước có nghĩ sẽ thành bạn bây giờ?
Thử lục lại ảnh đại diện mạng xã hội từ mười năm trước. Kiểu tóc, kiểu áo, bài hát chia sẻ, câu "châm ngôn sống" ghi ở phần giới thiệu. Nhiều người sẽ bật cười, có người hơi ngượng. Rồi thử hỏi ngược: mười năm nữa nhìn lại bản thân hôm nay, mình có cười như thế không? Phần lớn chúng ta có cảm giác lần này khác: gu bây giờ đã "ổn định", mình đã là mình rồi.
Chính cảm giác ấy là thứ ba nhà tâm lý học Jordi Quoidbach, Daniel Gilbert và Timothy Wilson đem ra đo.
Cách làm: so người kể với người đoán
Nhóm tác giả không hỏi một người vừa nhìn lại vừa nhìn tới, vì như vậy dễ bị ảnh hưởng lẫn nhau. Họ dùng một mẹo so sánh:
- Nhóm "người kể": cho biết mình đã thay đổi bao nhiêu trong mười năm qua.
- Nhóm "người đoán": cho biết mình sẽ thay đổi bao nhiêu trong mười năm tới.
Sau đó họ so một người đoán ở tuổi, chẳng hạn, 20 với một người kể ở tuổi 30. Nếu dự đoán của người 20 tuổi chính xác, con số của họ phải gần với điều người 30 tuổi kể lại về thập kỷ vừa qua. Phần lớn người tham gia được tuyển qua trang web của một chương trình truyền hình nổi tiếng, tổng cộng hơn 19.000 người trong sáu nghiên cứu, tuổi từ 18 đến 68.
Kết quả: ở tuổi nào cũng nghĩ mình sắp "xong"
Họ đo ba thứ: tính cách, giá trị sống (điều mình coi trọng) và sở thích. Với cả ba, người đoán luôn dự báo mình sẽ thay đổi ít hơn mức mà người lớn hơn họ mười tuổi kể lại là đã thay đổi.
Phần sở thích
Ở nghiên cứu về sở thích, người tham gia cho biết thể loại nhạc yêu thích, kiểu đi nghỉ yêu thích, kiểu món ăn yêu thích, thú vui yêu thích, và tên người bạn thân nhất. Người kể được hỏi: những thứ này có khác mười năm trước không? Người đoán được hỏi: mười năm nữa chúng có khác không? Kết quả giống hệt phần tính cách: người ta đoán sở thích của mình sẽ ít đổi hơn mức nó thật sự đổi.
Nhóm tác giả cũng lưu ý rằng mức thay đổi giảm dần theo tuổi: người càng lớn tuổi càng thay đổi ít, và ảo tưởng cũng nhỏ dần. Nhưng ở mọi lứa tuổi họ phân tích được, ảo tưởng vẫn còn. Câu kết bài báo của họ khá dí dỏm: có vẻ lịch sử lúc nào cũng đang kết thúc vào hôm nay.
Cái giá phải trả: vé xem ban nhạc yêu thích
Ảo tưởng này có tốn tiền không? Nghiên cứu thứ tư của nhóm tác giả, với 170 người tuyển qua một nền tảng khảo sát trực tuyến, trả lời bằng một câu hỏi cụ thể.
- Một nhóm kể tên ban nhạc mình thích nhất hiện nay, rồi cho biết sẵn sàng trả tối đa bao nhiêu hôm nay để được xem ban nhạc đó biểu diễn mười năm nữa.
- Nhóm kia kể tên ban nhạc mình thích nhất mười năm trước, rồi cho biết sẵn sàng trả bao nhiêu để xem ban nhạc đó biểu diễn tuần tới.
Người tham gia sẵn sàng trả trung bình 129 đô la để xem ban nhạc yêu thích hiện tại sau mười năm, nhưng chỉ 80 đô la để xem ban nhạc từng yêu thích mười năm trước biểu diễn ngay tuần sau. Tức là cao hơn khoảng 61%. Họ trả giá cho một sở thích tương lai như thể nó sẽ còn nguyên vẹn, trong khi kinh nghiệm cho thấy sở thích cũ thường đã nguội.
Vì sao ta không thấy mình sẽ thay đổi
- Nhớ thì dễ, tưởng tượng thì khó. Nhớ lại mình của mười năm trước là chuyện có sẵn chi tiết. Tưởng tượng mình của mười năm tới thì trống trơn. Nhóm tác giả cho rằng người ta nhầm "khó hình dung mình sẽ khác" thành "khó có khả năng mình sẽ khác".
- Thích bản thân hiện tại. Phần lớn chúng ta thấy tính cách mình khá ổn, giá trị sống đáng trọng, gu khá chuẩn. Đã tới "đỉnh" thì nghĩ gì tới chuyện đổi.
- Muốn cảm thấy mình đã hiểu mình. Cảm giác biết rõ mình là ai đem lại sự an tâm. Thừa nhận mình sẽ khác đi đồng nghĩa với thừa nhận có những điều về mình hôm nay chưa chắc chắn.
Những lời phê bình nên biết
Nghiên cứu được trích dẫn rất nhiều, nhưng cũng có những điểm yếu được chỉ ra:
- Thiết kế cắt ngang. Nhóm tác giả so người khác nhau ở các độ tuổi khác nhau, không theo dõi cùng một người qua mười năm. Thiết kế theo dõi dọc sẽ thuyết phục hơn.
- Trí nhớ về quá khứ có thể phóng đại. Người kể có thể nghĩ mình đã đổi nhiều hơn thật. Nhóm tác giả đã đối chiếu một phần với dữ liệu theo dõi thật từ khảo sát MIDUS ở Mỹ về tính cách, và vẫn thấy người đoán đánh giá thấp mức thay đổi. Tuy vậy, có nhà bình luận cho rằng phép đối chiếu này chưa trọn vẹn vì dữ liệu dùng thang đo khác.
- Mẫu tình nguyện qua mạng. Người tham gia tự vào một trang web, không phải mẫu chọn ngẫu nhiên đại diện dân số.
Dù vậy, hướng kết luận chính (người ta đánh giá thấp mức mình sẽ thay đổi) phù hợp với nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn về tính cách cho thấy con người tiếp tục thay đổi đáng kể qua tuổi trưởng thành.
Góc nhìn hôm nay: bảng tự hỏi trước những quyết định "dài hạn"
| Nếu bạn định… | Hãy tự hỏi… |
|---|---|
| Xăm một hình thật lớn ở chỗ dễ thấy | Mười năm trước mình thích hình gì, giờ còn thích không? |
| Mua trước gói tập, gói học dài nhiều năm | Gói ngắn hơn đắt hơn chút có đáng để giữ quyền đổi ý? |
| Sửa nhà, trang trí theo đúng gu hiện tại | Phần nào khó đổi (tường, sàn, tủ âm) nên chọn trung tính; phần dễ thay (rèm, tranh, gối) mới theo gu |
| Chọn ngành, chọn nghề vì đam mê bây giờ | Ngành này còn hợp nếu sở thích mình đổi một nửa? (Có bài riêng ở danh mục Lựa chọn lớn trong đời) |
| Cãi nhau vì gu khác bạn đời | Gu cả hai đều sẽ còn đổi; chỗ giống nhau hôm nay không phải tất cả |
Không cần sợ thay đổi, cũng không cần sống như thể mọi thứ sắp đổi hết. Chỉ cần để lại một chút chỗ cho "mình của mười năm sau", người có lẽ sẽ khác mình hôm nay nhiều hơn mình nghĩ. Bài nói chuyện của Daniel Gilbert về chủ đề này trên TED (tiếng Anh, có phụ đề) là cách nhanh nhất để nghe chính tác giả kể lại.
Câu hỏi thường gặp
Ảo tưởng kết thúc lịch sử là gì?
Là xu hướng con người thấy mình đã thay đổi nhiều trong quá khứ nhưng đoán sẽ thay đổi ít trong tương lai. Quoidbach, Gilbert và Wilson mô tả hiện tượng này trên Science năm 2013 qua sáu nghiên cứu với hơn 19.000 người. Ảo tưởng xuất hiện ở mọi lứa tuổi được phân tích.
Sở thích có thay đổi theo thời gian không?
Có. Trong nghiên cứu năm 2013, người tham gia kể rằng thể loại nhạc, món ăn, kiểu đi nghỉ, thú vui và cả bạn thân của họ đã đổi trong mười năm qua. Nhưng khi đoán mười năm tới, họ nghĩ những thứ này sẽ đổi ít hơn nhiều.
Ảo tưởng kết thúc lịch sử ảnh hưởng tới quyết định thế nào?
Nó khiến ta trả giá quá cao cho những thứ dựa trên sở thích hiện tại. Trong một nghiên cứu, người tham gia sẵn sàng trả trung bình 129 đô la để xem ban nhạc yêu thích hiện tại sau mười năm, nhưng chỉ 80 đô la để xem ban nhạc từng yêu thích mười năm trước biểu diễn tuần sau.
Người lớn tuổi có còn ảo tưởng này không?
Có, dù nhỏ hơn. Người càng lớn tuổi càng thay đổi ít và dự đoán cũng sát hơn, nhưng khoảng chênh giữa dự đoán và thực tế vẫn còn ở mọi độ tuổi từ 18 đến 68 trong nghiên cứu.
Nghiên cứu này có bị phê bình không?
Có. Điểm yếu chính là thiết kế cắt ngang, so sánh những người khác nhau thay vì theo dõi cùng một người qua mười năm, và mẫu là người tình nguyện qua mạng. Tuy vậy, nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn cũng cho thấy con người tiếp tục thay đổi đáng kể khi trưởng thành.
