Bánh nướng có vỏ bột mì nướng vàng, thơm mùi bơ trứng, nhân đậm và đa dạng; bánh dẻo có vỏ bột nếp rang chín, trắng mềm, không qua lò, vị ngọt thanh và mùi hoa bưởi. Người mê bánh nướng thích độ chắc, mùi nướng và nhân thập cẩm mặn ngọt đan xen; người mê bánh dẻo thích độ mềm mát, ngọt dịu. Phần lớn mâm cỗ Trung thu truyền thống đặt cả hai, thường đi thành cặp.
Hai chiếc bánh làm khác nhau thế nào
Bánh nướng
Vỏ bánh nướng làm từ bột mì, nước đường, dầu ăn, nhào thành khối dẻo rồi để nghỉ. Nhân được gói kín trong lớp vỏ mỏng, ép khuôn gỗ hoặc nhựa có hoa văn, quét trứng rồi nướng nhiều lần cho mặt bánh lên màu nâu cánh gián. Bánh mới nướng vỏ còn khô, để vài hôm vỏ "hồi dầu", mềm và bóng hơn — nhiều người sành ăn chờ đúng lúc này.
Bánh dẻo
Vỏ bánh dẻo làm từ bột nếp đã rang chín, xay mịn, trộn với nước đường nấu sẵn (nhiều nơi thêm vài giọt nước hoa bưởi), nhồi thành khối mềm, bọc nhân rồi ép khuôn. Bánh không nướng, không hấp lại, vì bột nếp đã chín từ khi rang. Kết quả là chiếc bánh trắng ngà, mềm, dẻo, mát khi cắn.
Nhân bánh: nơi hai phe gặp nhau
Nhân bánh nướng và bánh dẻo có thể giống nhau, nhưng có những loại thường gặp hơn ở mỗi bên:
- Thập cẩm: thường gặp ở bánh nướng. Gồm mứt bí, lạp xưởng, mỡ đường, hạt dưa, vừng, lá chanh thái chỉ, đôi khi có vi cá giả, gà quay. Là nhân "gây chiến" nhất: người mê nói đây mới là bánh Trung thu, người né thì kêu ngọt béo quá.
- Đậu xanh, hạt sen, khoai môn: nhân mịn, có ở cả hai loại; đậu xanh thường đi cùng lòng đỏ trứng muối trong bánh nướng.
- Trứng muối: một hoặc hai lòng đỏ ở giữa, mặn bùi, gần như là đặc trưng của bánh nướng.
- Nhân kiểu mới: trà xanh, sô cô la, nhân chảy, trái cây, sầu riêng… xuất hiện nhiều trong những năm gần đây.
Bánh Trung thu từ đâu tới
Tục ăn bánh tròn dịp rằm tháng Tám có từ lâu ở Trung Hoa. Câu chuyện quen thuộc kể rằng cuối thời Nguyên, người ta giấu thư hẹn khởi nghĩa trong nhân bánh Trung thu. Đây là truyền thuyết dân gian, không có sử liệu chính thống xác nhận, nên chỉ nên kể như chuyện vui.
Ở Việt Nam, bánh nướng có hình thức gần với bánh Trung thu kiểu Quảng Đông, được phổ biến qua cộng đồng người Hoa ở các đô thị. Bánh dẻo dùng bột nếp, nguyên liệu quen thuộc trong bếp Việt. Không có tài liệu nào ghi rõ năm bánh dẻo ra đời, nên tốt nhất không gán cho nó một "cột mốc" cụ thể.
Điều khác biệt rõ của Trung thu Việt là sự gắn với trẻ em: rước đèn ông sao, đèn cá chép, múa lân, mâm cỗ trông trăng bày bánh, bưởi, hồng, ổi, chuối, và con vật nặn bằng bột hay tỉa từ quả bưởi. Bánh vì thế không chỉ để biếu mà còn để bày cỗ cho con.
Bảng so sánh: bánh nướng và bánh dẻo
| Tiêu chí | Bánh nướng | Bánh dẻo |
|---|---|---|
| Vỏ | Bột mì, nước đường, dầu, nướng vàng | Bột nếp rang chín, nước đường, không nướng |
| Màu sắc | Nâu vàng, bóng | Trắng ngà, đôi khi có màu từ lá dứa, trà xanh |
| Kết cấu | Vỏ mỏng, chắc; nhân đặc | Vỏ mềm, dẻo, mát |
| Hương vị nổi bật | Mùi nướng, trứng, mỡ đường, lá chanh | Ngọt thanh, mùi hoa bưởi |
| Nhân hay gặp | Thập cẩm, đậu xanh trứng muối | Đậu xanh, hạt sen, thập cẩm chay |
| Để được | Thường lâu hơn, vỏ ngon hơn sau vài hôm | Thường ngắn hơn, dễ khô cứng nếu để lâu ngoài không khí |
| Hợp với ai | Người thích đậm, thích mùi nướng | Người thích mềm, ngọt dịu, ăn với trà |
Lưu ý: hạn dùng thực tế phụ thuộc cách làm và chất bảo quản của từng cơ sở; luôn xem hạn ghi trên bao bì, bánh thủ công thì hỏi người bán.
Ăn bánh Trung thu sao cho hợp
- Ăn với trà: trà nóng, nhất là trà xanh hay trà sen, đỡ ngấy; đây là cách ăn bánh quen thuộc của người lớn.
- Cắt nhỏ, chia nhiều người: một chiếc bánh cỡ vừa đủ cho cả nhà mỗi người một miếng, nếm được nhiều loại.
- Bánh nướng để vài ngày: nhiều người thấy vỏ ngon hơn sau khi "hồi dầu".
- Bánh dẻo bọc kín: để trong hộp kín hoặc túi nilon, tránh gió, vỏ đỡ cứng.
- Người cần kiêng đường, mỡ: bánh Trung thu thường nhiều đường và chất béo; người có bệnh tiểu đường, mỡ máu nên hỏi bác sĩ về lượng ăn phù hợp.
Bảng tự hỏi: bạn thuộc phe nào
| Nếu bạn… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Thích mùi bánh mới ra lò, vị đậm mặn ngọt đan xen | Bánh nướng thập cẩm |
| Thích vị bùi, mặn nhẹ | Bánh nướng đậu xanh trứng muối |
| Thích mềm, dẻo, ngọt dịu, ăn chậm với trà | Bánh dẻo đậu xanh hoặc hạt sen |
| Ngại béo, ngại mỡ đường | Bánh dẻo nhân đậu, hoặc bánh nướng nhân đậu không trứng |
| Bày cỗ cho trẻ con | Một bánh nướng một bánh dẻo, thêm bánh hình con cá, con lợn (heo) cho vui |
| Thích thử cái mới | Nhân kiểu mới, nhưng thử một chiếc trước khi mua cả hộp |
Mua sẵn hay tự làm ở nhà
Ngoài chuyện nướng hay dẻo, còn một cuộc chọn phe nữa: mua bánh ở tiệm hay tự làm. Hai bên có lý do rất khác nhau.
- Mua sẵn: tiện, đẹp, đều tay, hợp khi cần biếu. Bánh nướng nói riêng khó làm ngon ở nhà vì vỏ cần nhào, nghỉ bột, nướng nhiều lần và canh lửa kỹ.
- Tự làm bánh dẻo: dễ hơn bánh nướng nhiều vì không cần lò. Có bột nếp rang sẵn, nước đường, nhân đậu xanh và một bộ khuôn là trẻ con cũng ép được.
- Tự làm bánh nướng: hợp với người thích làm bếp, có lò nướng và thời gian; lần đầu thường vỏ nứt, mặt bánh không đều, nhưng ăn vẫn thấy vui.
Với gia đình có con nhỏ, một buổi chiều cùng nặn bánh dẻo thường được nhớ lâu hơn hộp bánh đắt tiền. Còn khi đi biếu, bánh tiệm vẫn là lựa chọn an toàn vì có bao bì, có hạn dùng rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay
Bánh Trung thu thay đổi nhanh: hộp quà sang trọng hơn, nhân mới mỗi năm, bánh ít đường cho người ăn kiêng. Song song đó, nhiều gia đình quay lại tự làm bánh nướng, bánh dẻo ở nhà cho con cùng nặn, ép khuôn. Đó cũng là một cách giữ Trung thu cho trẻ con: không chỉ ăn bánh, mà biết chiếc bánh được làm ra thế nào.
Phố Hàng Mã ở Hà Nội mỗi mùa Trung thu bày đèn ông sao, đầu sư tử, đồ chơi truyền thống; ở TP. Hồ Chí Minh có phố lồng đèn Lương Nhữ Học ở khu Chợ Lớn nhiều năm tấp nập. Đi một vòng những nơi ấy trước rằm tháng Tám, bạn sẽ thấy bánh chỉ là một phần của một mùa lễ dành cho trẻ con.
Câu hỏi thường gặp
Bánh nướng và bánh dẻo khác nhau thế nào?
Bánh nướng có vỏ bột mì, được nướng vàng, vỏ chắc và thơm mùi nướng. Bánh dẻo có vỏ bột nếp rang chín trộn nước đường, không nướng, nên trắng, mềm, dẻo. Nhân hai loại có thể giống nhau.
Vì sao bánh dẻo không cần nướng?
Vì bột nếp làm vỏ đã được rang chín trước khi xay. Khi trộn với nước đường và bọc nhân đã chín, chiếc bánh ăn được ngay mà không cần qua lửa.
Bánh nướng để vài ngày có ngon hơn không?
Nhiều người thấy vậy. Sau vài ngày, dầu trong nhân và vỏ ngấm đều, vỏ mềm và bóng hơn, gọi là "hồi dầu". Tuy vậy vẫn cần xem hạn dùng ghi trên bao bì.
Chuyện giấu thư trong bánh Trung thu có thật không?
Đó là truyền thuyết dân gian Trung Hoa về cuối thời Nguyên, không có sử liệu chính thống xác nhận. Nên coi đây là chuyện kể vui gắn với chiếc bánh, không phải sự kiện lịch sử chắc chắn.
Người bị tiểu đường có ăn bánh Trung thu được không?
Bánh Trung thu thường nhiều đường và chất béo. Người có bệnh tiểu đường nên hỏi bác sĩ về lượng ăn phù hợp, có thể chọn miếng nhỏ, ăn cùng trà không đường và tránh ăn nhiều chiếc trong ngày.
