Ta không thể quyết định chỉ bằng lý trí vì cảm xúc chính là thứ gán giá trị cho các phương án: nó cho biết cái gì "đáng", cái gì "ngại". Nhà thần kinh học Antonio Damasio mô tả những bệnh nhân tổn thương vùng não xử lý cảm xúc vẫn suy luận bình thường nhưng lại không ra nổi những quyết định đơn giản. Tuy vậy, cảm xúc cũng có thể dẫn ta lệch, và một số thí nghiệm nổi tiếng về chủ đề này vẫn còn tranh cãi.
Liệt kê ưu nhược điểm xong vẫn không chọn được
Nhiều người từng làm thế này khi phân vân: lấy giấy ra, chia hai cột, ghi ưu điểm và nhược điểm của từng phương án. Chuyển việc hay ở lại, thuê căn hộ gần chỗ làm hay căn rộng hơn ở xa. Ghi xong, nhìn tờ giấy, rồi vẫn thấy lấn cấn. Có khi cột bên này dài hơn mà lòng vẫn nghiêng về bên kia.
Cảm giác "lòng nghiêng về" ấy không phải là trục trặc. Theo nhiều nhà nghiên cứu, nó là một phần không thể thiếu của việc lựa chọn.
Bệnh nhân không thể quyết định
Chuyện Phineas Gage
Năm 1848, ở bang Vermont (Mỹ), người thợ làm đường sắt Phineas Gage bị một thanh sắt xuyên qua phần trước của não trong một vụ nổ. Ông sống sót, vẫn nói năng, đi lại được, nhưng theo ghi chép của bác sĩ điều trị, tính cách ông thay đổi rõ rệt. Câu chuyện của Gage đã bị kể đi kể lại và thêm thắt nhiều qua thời gian, nên các nhà sử học y khoa khuyên đọc nó một cách thận trọng. Nhưng nó mở ra câu hỏi: phần não phía trước có liên quan gì tới cách con người quyết định?
Bệnh nhân "Elliot" của Damasio
Năm 1994, Antonio Damasio xuất bản cuốn Descartes' Error (Sai lầm của Descartes). Trong sách, ông kể về một bệnh nhân ông gọi là Elliot, người bị tổn thương vùng vỏ não trước trán phía bụng giữa sau ca mổ u não. Các bài kiểm tra trí tuệ, trí nhớ, ngôn ngữ của Elliot đều bình thường. Ông vẫn phân tích được các phương án, vẫn nói được cái nào hợp lý.
Nhưng đời sống của ông đổ vỡ. Ông có thể mất rất lâu cho những quyết định vụn vặt, như nên xếp giấy tờ theo ngày tháng hay theo chủ đề, cân đi nhắc lại mà không chốt được. Những quyết định lớn về công việc, tiền bạc thì sai lầm liên tiếp. Damasio nhận thấy Elliot kể về những bi kịch của chính mình với giọng bình thản lạ lùng, như kể chuyện người khác.
Từ những ca như vậy, Damasio đưa ra giả thuyết dấu hiệu thân thể (somatic marker hypothesis): mỗi phương án ta nghĩ tới đều kèm một tín hiệu cảm xúc, có khi thể hiện qua cơ thể (tim đập nhanh hơn, bụng thắt lại), giúp gạt nhanh những phương án "thấy không ổn" và làm nổi bật những phương án "thấy được". Không có tín hiệu ấy, mọi phương án trông ngang nhau, và lý trí phải cân từng thứ một mà không bao giờ xong.
Thí nghiệm bốn cỗ bài Iowa
Năm 1997, Antoine Bechara, Hanna Damasio, Daniel Tranel và Antonio Damasio công bố trên Science một thí nghiệm dùng bốn cỗ bài. Người tham gia rút từng lá, mỗi lá cho thắng hoặc thua một khoản tiền giả. Hai cỗ cho thắng lớn nhưng thỉnh thoảng thua rất nặng, tính tổng là lỗ; hai cỗ thắng nhỏ, thua nhỏ, tính tổng là lời. Không ai được nói trước điều này.
Họ đo độ dẫn điện của da, một chỉ dấu của phản ứng cảm xúc. Ở người bình thường, da bắt đầu có phản ứng "căng thẳng" ngay trước khi rút từ cỗ bài rủi ro, và họ bắt đầu tránh các cỗ đó, trước khi họ nói ra được cỗ nào xấu. Còn những bệnh nhân tổn thương vùng trước trán thì không có phản ứng ấy và tiếp tục rút bài rủi ro, kể cả khi đã biết nó xấu. Nhóm tác giả kết luận cảm xúc không ý thức dẫn đường cho quyết định trước khi hiểu biết có ý thức xuất hiện.
Phần còn tranh cãi
Năm 2004, Tiago Maia và James McClelland công bố trên PNAS một nghiên cứu lặp lại với cách hỏi chi tiết hơn. Họ thấy người tham gia thường đã biết cỗ nào tốt, có thể nói ra được, sớm hơn cả lúc họ bắt đầu chọn đúng. Như vậy không cần giả định "cảm xúc đi trước hiểu biết" mới giải thích được kết quả. Nhóm Bechara và Damasio phản hồi lại, và cuộc tranh luận chưa ngã ngũ. Cách hiểu an toàn: cảm xúc có tham gia vào quyết định (điều này ít ai cãi), nhưng chuyện nó "đi trước" lý trí tới mức nào thì chưa chắc.
Khi nghĩ quá kỹ lại chọn tệ hơn
Nếu cảm xúc quan trọng, thì ép mình chỉ dùng lý lẽ có thể phản tác dụng. Hai thí nghiệm của Timothy Wilson và cộng sự thường được nhắc:
- Mứt dâu (Wilson và Schooler, 1991). Sinh viên nếm và chấm điểm năm loại mứt dâu mà các chuyên gia của một tạp chí tiêu dùng đã xếp hạng. Nhóm chỉ nếm và chấm, cho thứ hạng khá khớp với chuyên gia. Nhóm được yêu cầu viết ra lý do vì sao thích hay không thích từng loại trước khi chấm, lại cho thứ hạng lệch xa hơn. Viết lý do khiến họ tập trung vào những đặc điểm dễ nói thành lời, chưa chắc là đặc điểm làm nên vị ngon.
- Tranh treo tường (Wilson và cộng sự, 1993). Sinh viên được chọn một tấm tranh in mang về. Nhóm phải phân tích lý do trước khi chọn có xu hướng chọn loại tranh dễ giải thích hơn, và vài tuần sau thì kém hài lòng với tấm tranh của mình hơn nhóm chọn theo cảm nhận.
Điều này không có nghĩa "đừng suy nghĩ". Với chuyện sở thích cá nhân như món ăn, tranh ảnh, âm nhạc, cảm nhận thường đã chứa đựng những thứ mình khó nói thành lời. Ép nó vào bảng ưu nhược điểm có thể làm méo nó.
Khi cảm xúc dẫn lệch
Cảm xúc không phải lúc nào cũng là người dẫn đường tốt. Vài kiểu lệch hay gặp:
| Kiểu lệch | Ví dụ đời thường |
|---|---|
| Tâm trạng lúc này lan sang quyết định không liên quan | Vừa cãi nhau với sếp, về nhà chê món vợ hay chồng nấu |
| Đói, mệt làm đổi lựa chọn | Đi siêu thị lúc đói mua nhiều đồ ăn vặt hơn dự tính |
| Đang hào hứng thì quên rủi ro | Đặt cọc một món đắt tiền ngay trong buổi giới thiệu sản phẩm sôi nổi |
| Sợ hãi phóng đại rủi ro hiếm | Sau một tin dữ trên mạng, né cả những việc vốn rất an toàn |
Một ví dụ kinh điển khác cần đọc thận trọng: nghiên cứu của Schwarz và Clore (1983) cho thấy người được hỏi qua điện thoại vào ngày nắng đánh giá cuộc sống hài lòng hơn ngày mưa. Những nghiên cứu sau với dữ liệu lớn hơn nhiều chỉ thấy tác động của thời tiết lên đánh giá cuộc sống rất nhỏ. Tâm trạng có ảnh hưởng, nhưng thường nhỏ hơn những gì các thí nghiệm đầu tiên gợi ý.
Góc nhìn hôm nay: dùng cả đầu lẫn lòng
Bài học từ các nghiên cứu không phải là chọn bên "lý trí" hay bên "cảm xúc", mà là biết lúc nào nên nghe bên nào nhiều hơn.
| Nếu lựa chọn là… | Thì có thể… |
|---|---|
| Chuyện sở thích cá nhân (món ăn, màu áo, bài hát) | Tin cảm nhận; đừng ép mình viết lý do |
| Chuyện lớn, khó đảo ngược (nhà, việc, hôn nhân) | Viết ưu nhược điểm, rồi để ý xem lòng mình phản ứng thế nào với từng kết luận |
| Đưa ra khi đang giận, đói, quá vui | Hoãn lại một đêm nếu có thể |
| Có liên quan số liệu, rủi ro, tiền bạc | Kiểm số liệu trước, nghe cảm xúc sau, và hỏi ý kiến người không bị cuốn vào |
Một mẹo nhỏ dùng được ngay: tung đồng xu giữa hai phương án. Đừng làm theo đồng xu. Hãy để ý xem lúc đồng xu rơi, mình thấy nhẹ nhõm hay hụt hẫng. Cảm giác ấy thường cho biết mình thật lòng muốn gì. (Chuyện trực giác chuyên gia và hai hệ thống tư duy được bàn ở wiki Phán đoán trong cùng hệ.)
Muốn đọc thêm, Descartes' Error của Antonio Damasio là cuốn gốc của giả thuyết dấu hiệu thân thể; Strangers to Ourselves của Timothy Wilson kể lại các thí nghiệm mứt và tranh (cả hai đều bằng tiếng Anh).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không thể quyết định chỉ bằng lý trí?
Vì lý trí liệt kê được phương án, còn cảm xúc gán cho chúng giá trị "đáng" hay "ngại". Antonio Damasio mô tả những bệnh nhân tổn thương vùng não xử lý cảm xúc vẫn suy luận bình thường nhưng không chốt được cả những quyết định vụn vặt.
Giả thuyết dấu hiệu thân thể là gì?
Là giả thuyết của Antonio Damasio cho rằng mỗi phương án ta nghĩ tới đều kèm một tín hiệu cảm xúc, có khi biểu hiện qua cơ thể, giúp loại nhanh phương án xấu và chú ý phương án tốt. Giả thuyết có ảnh hưởng lớn nhưng một số bằng chứng của nó, như thí nghiệm bốn cỗ bài Iowa, vẫn đang được tranh luận.
Thí nghiệm bốn cỗ bài Iowa là gì?
Là thí nghiệm của Bechara và cộng sự (Science, 1997): người tham gia rút bài từ bốn cỗ, hai cỗ lời và hai cỗ lỗ về lâu dài. Người bình thường có phản ứng cảm xúc trước khi rút từ cỗ rủi ro và tránh nó sớm. Maia và McClelland (2004) phản biện rằng người tham gia thường đã biết cỗ nào tốt sớm hơn ta tưởng.
Suy nghĩ kỹ có làm chọn tệ hơn không?
Với sở thích cá nhân thì có thể. Thí nghiệm mứt dâu của Wilson và Schooler (1991) cho thấy nhóm phải viết lý do trước khi chấm cho thứ hạng lệch xa chuyên gia hơn nhóm chỉ nếm. Với chuyện lớn, có số liệu và rủi ro, cân nhắc kỹ vẫn cần thiết.
Khi nào không nên tin cảm xúc?
Khi đang giận, đói, mệt hoặc quá hào hứng, vì tâm trạng lúc ấy dễ lan sang quyết định không liên quan. Với những lựa chọn khó đảo ngược, nên hoãn một đêm và hỏi thêm ý kiến người ngoài cuộc.
