Đọc truyện trước hay xem phim chuyển thể trước tuỳ vào điều bạn muốn giữ: đọc trước thì giữ được hình dung của riêng mình và cái bất ngờ của cốt truyện, nhưng dễ thất vọng khi phim cắt bớt; xem phim trước thì dễ vào câu chuyện hơn, sau đó đọc sách như được xem "bản mở rộng", nhưng gương mặt diễn viên sẽ theo bạn suốt cuốn sách. Không phe nào sai — chỉ là hai cách nhận cùng một câu chuyện.
Cuộc cãi nhau muôn thuở của người mê truyện
Mỗi lần một cuốn tiểu thuyết được làm phim, mạng xã hội lại chia hai phe. Phe "sách trước" nói: "Đọc rồi mới thấy phim cắt mất bao nhiêu". Phe "phim trước" đáp: "Xem phim rồi mới có hứng đọc, đọc thì thấy thêm bao nhiêu thứ". Ở Việt Nam, cuộc cãi nhau này sôi nổi mỗi khi truyện của Nguyễn Nhật Ánh lên màn ảnh: "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" (truyện 2010, phim 2015) và "Mắt biếc" (truyện 1990, phim 2019) đều do Victor Vũ đạo diễn, và người đọc truyện từ nhỏ có rất nhiều ý kiến về việc phim giữ gì, bỏ gì.
Lý lẽ của phe đọc trước
- Hình dung của riêng mình. Khi đọc, mỗi người tự dựng gương mặt nhân vật, ngôi nhà, con đường. Xem phim trước thì hình dung đó bị "đặt sẵn".
- Giữ được bất ngờ. Sách thường là bản đầy đủ, nhiều cú lật hơn; xem phim trước là bị lộ phần lớn cốt truyện.
- Giọng văn và nội tâm. Văn chương kể được dòng suy nghĩ của nhân vật — thứ phim khó chuyển thành hình ảnh. Đọc trước thì hiểu nhân vật sâu hơn khi xem.
- Tôn trọng tác giả gốc. Nhiều người muốn gặp câu chuyện ở dạng người viết đầu tiên nghĩ ra.
Lý lẽ của phe xem phim trước
- Cửa vào dễ hơn. Hai tiếng xem phim nhẹ nhàng hơn hai tuần đọc sách; nếu phim hay, ta có động lực đọc.
- Không thất vọng. Đọc trước rồi xem thì hay chê phim "không giống". Xem trước thì đọc sách như được tặng thêm: thêm chi tiết, thêm nhân vật phụ, thêm đoạn bị cắt.
- Dễ hình dung bối cảnh lạ. Truyện lấy bối cảnh một thời kỳ, một vùng đất xa lạ — có phim làm "bản đồ" trước giúp đọc trôi hơn.
- Không bị lệ thuộc. Phim là một tác phẩm riêng, nên được xem như chính nó chứ không phải "bản sao kém" của sách.
Phim chuyển thể không phải bản sao
Nhà nghiên cứu Linda Hutcheon, trong cuốn "A Theory of Adaptation" (Lý thuyết chuyển thể, 2006), cho rằng chuyển thể là một tác phẩm mới, vừa lặp lại vừa khác đi — không nên chỉ chấm điểm nó theo độ "trung thành". Một cuốn tiểu thuyết bốn trăm trang không thể vừa trong hai tiếng. Người làm phim buộc phải chọn: gộp nhân vật, bỏ tuyến phụ, đổi kết thúc, chuyển lời kể nội tâm thành hình ảnh và âm nhạc.
Có những lần phim đi xa sách mà vẫn thành kinh điển, và có những lần chính tác giả không hài lòng. Ví dụ nổi tiếng: Stephen King nhiều lần nói ông không thích bản phim "The Shining" (1980) của Stanley Kubrick, dù bản phim này được giới phê bình đánh giá rất cao. Ngược lại, "Bố già" (The Godfather) của Mario Puzo ra sách năm 1969, phim của Francis Ford Coppola năm 1972, và nhiều người coi phim còn nổi tiếng hơn sách.
Một số cặp sách – phim quen thuộc
| Tác phẩm | Sách | Phim | Ghi chú cho người chọn |
|---|---|---|---|
| Mắt biếc | Nguyễn Nhật Ánh, 1990 | Victor Vũ, 2019 | Truyện mỏng, đọc trước một buổi là xong |
| Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh | Nguyễn Nhật Ánh, 2010 | Victor Vũ, 2015 | Phim mạnh về cảnh quê; sách nhiều chuyện nhỏ hơn |
| Cánh đồng bất tận | Nguyễn Ngọc Tư, 2005 | Nguyễn Phan Quang Bình, 2010 | Truyện vừa, giọng văn Nam Bộ rất riêng — nên đọc |
| Thương nhớ đồng quê | Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp | Đặng Nhật Minh, 1995 | Phim mở rộng nhiều từ truyện ngắn |
| Bố già (The Godfather) | Mario Puzo, 1969 | Francis Ford Coppola, 1972 | Sách có nhiều tuyến phụ phim bỏ |
| Chúa tể những chiếc nhẫn | J. R. R. Tolkien, 1954–1955 | Peter Jackson, 2001–2003 | Sách dày, phim là cửa vào dễ cho người mới |
Đọc trước, xem trước và chuyện spoiler
Chọn thứ tự cũng là chọn bị "spoil" bằng cách nào. Đọc trước thì bạn tự spoil cho bản phim. Xem trước thì phim spoil cho cuốn sách. Các nghiên cứu về spoiler còn tranh cãi (xem thêm bài về spoiler trong cùng chuyên mục), nhưng có một điểm khá chung: với câu chuyện sống nhờ cú lật, lần tiếp xúc đầu tiên mới có bất ngờ. Nếu một tác phẩm nổi tiếng nhờ cú lật cuối, hãy chọn hình thức bạn tin là kể hay hơn cho lần đầu.
Ngoài ra còn có "phe thứ ba": xem phim, rồi đọc sách, rồi xem lại phim. Lần xem thứ hai thường thấy những chi tiết đạo diễn cài vào để gợi lại sách — một niềm vui riêng của người đã đi đủ hai vòng.
Gương mặt diễn viên đi theo bạn vào trang sách
Ai từng xem phim rồi mới đọc truyện đều biết cảm giác này: nhân vật trong sách tự động mang mặt diễn viên, giọng diễn viên, thậm chí bộ quần áo trong phim. Với nhiều người, đó là điểm trừ lớn nhất của phe xem trước — cái hình dung lẽ ra là của riêng mình đã bị "đặt hàng sẵn".
Nhưng có người thấy điều đó lại giúp đọc dễ hơn, nhất là với tiểu thuyết nước ngoài nhiều nhân vật, tên dài khó nhớ. Có gương mặt để gắn tên, họ không bị lạc giữa các dòng họ và các chi nhánh gia đình. Một mẹo cho người muốn giữ hình dung riêng: đọc phần đầu truyện trước, đủ để tự vẽ nhân vật, rồi mới xem phim, rồi đọc nốt.
Chiều ngược lại cũng có: sách được viết ra từ phim, tức là kịch bản phim được chuyển thành tiểu thuyết sau khi phim ra mắt. Với loại này, xem phim trước gần như là cách đọc "đúng thứ tự", vì phim mới là bản gốc.
Với trẻ em: sách trước thường lợi hơn
Với trẻ đang tập đọc, nhiều phụ huynh chọn cho con đọc (hoặc đọc cùng con) trước rồi mới xem phim như phần thưởng. Lý do thực tế: khi đã xem phim, trẻ thường mất hứng đọc vì "biết hết rồi", còn đọc trước rồi xem thì trẻ hào hứng so sánh "phim khác truyện chỗ này". Đó là kinh nghiệm phổ biến chứ không phải quy luật — có trẻ lại chỉ chịu đọc sau khi mê một bộ phim.
Bảng tự hỏi: bạn nên bắt đầu từ đâu
| Nếu… | Thì nên… |
|---|---|
| Bạn ghét bị lộ cốt truyện và đọc nhanh | Đọc trước |
| Sách quá dày, bạn chưa chắc có thích không | Xem phim trước để "thử" |
| Bạn hay thất vọng vì phim "không giống truyện" | Xem phim trước, coi sách là phần thưởng |
| Tác phẩm nổi tiếng nhờ giọng văn | Đọc trước — phim khó giữ được giọng văn |
| Phim sắp ra rạp, bạn muốn cùng bạn bè bàn luận | Xem trước, đọc sau |
| Đang dỗ con đọc sách | Đọc cùng con trước, phim để sau |
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc truyện trước hay xem phim trước?
Nếu bạn muốn giữ hình dung riêng và cái bất ngờ của cốt truyện, hãy đọc trước. Nếu bạn muốn vào câu chuyện dễ dàng và không thất vọng vì phim cắt bớt, hãy xem phim trước. Cả hai cách đều hợp lý.
Vì sao phim chuyển thể thường khác truyện?
Vì một cuốn tiểu thuyết dài không thể vừa trong hai tiếng phim, và nội tâm nhân vật khó chuyển thành hình ảnh. Người làm phim phải gộp, cắt, đổi; nhà nghiên cứu Linda Hutcheon (2006) coi chuyển thể là một tác phẩm mới chứ không phải bản sao.
Phim Mắt biếc khác truyện thế nào?
Phim của Victor Vũ (2019) giữ tuyến chính của truyện Nguyễn Nhật Ánh (1990) nhưng thêm, bớt và sắp xếp lại một số chi tiết để hợp nhịp điện ảnh. Cách tốt nhất để thấy khác biệt là đọc truyện — khá mỏng — rồi so sánh.
Có phim chuyển thể nào hay hơn sách không?
Nhiều người cho rằng có, ví dụ hay được nhắc là "Bố già" của Coppola (1972) dựa trên tiểu thuyết của Mario Puzo (1969). Nhưng "hay hơn" là cảm nhận cá nhân; sách và phim mạnh ở những chỗ khác nhau.
