Chỉ cần ăn một món rồi bị nôn, đau bụng, nhiều người sẽ ghét món đó trong nhiều năm, thậm chí khi biết rõ thủ phạm là thứ khác. Hiện tượng này gọi là chán ghét vị giác có điều kiện, hay hiệu ứng Garcia, theo tên nhà tâm lý học John Garcia, người chứng minh nó trên chuột từ năm 1955. Khác với hầu hết kiểu học khác, nó chỉ cần một lần, và vẫn hình thành dù cơn khó chịu đến sau bữa ăn nhiều giờ.
Ai cũng có một món "không bao giờ ăn lại"
Hỏi một vòng bàn nhậu hay nhóm bạn, gần như ai cũng kể được một chuyện: ăn ốc ở quán vỉa hè rồi cả đêm đau bụng, từ đó nhìn thấy ốc là rùng mình. Uống loại rượu nào đó tới say mèm, mấy năm sau ngửi mùi vẫn buồn nôn. Ăn bánh kem đúng hôm bị cúm, về sau thấy bánh kem cũng ngán.
Cái lạ là lý trí không cứu được. Biết chắc hôm đó bị cúm chứ không phải tại bánh kem, vẫn cứ ngán. Đây không phải yếu đuối hay kén ăn. Đó là một cơ chế học cực kỳ mạnh của não, có từ thời tổ tiên ta còn phải tự đoán thứ gì ăn được, thứ gì có độc.
Thí nghiệm của Garcia: chuột, nước ngọt và tia phóng xạ
Đầu thập niên 1950, John Garcia làm việc tại một phòng thí nghiệm của Hải quân Mỹ, nghiên cứu ảnh hưởng của phóng xạ lên động vật. Nhóm ông để ý: chuột sau khi bị chiếu xạ trong buồng thí nghiệm thì bỏ uống nước từ bình nhựa trong buồng đó, dù vẫn uống nước bình thuỷ tinh ở chuồng nuôi. Nước trong bình nhựa có vị hơi khác.
Năm 1955, Garcia, Donald Kimeldorf và Robert Koelling công bố trên tạp chí Science: chuột được cho uống nước pha đường hoá học saccharin (vị ngọt), rồi bị chiếu tia gamma liều đủ gây buồn nôn. Sau đó, chúng né nước saccharin rõ rệt, dù trước đó chúng thích nó.
Năm 1966: "nước sáng, ồn và có vị"
Thí nghiệm nổi tiếng hơn là của Garcia và Koelling năm 1966. Chuột uống một thứ nước có ba đặc điểm cùng lúc: có vị, và mỗi lần liếm thì có đèn loé sáng và tiếng tách. Sau đó, một nhóm bị làm cho buồn nôn, nhóm kia bị sốc điện nhẹ ở chân.
- Nhóm bị buồn nôn học được cách né vị, nhưng không né đèn và tiếng.
- Nhóm bị sốc điện học được cách né đèn và tiếng, nhưng không né vị.
Kết luận gây chấn động khi đó: não không học mọi liên kết như nhau. Nó đã sẵn "khuynh hướng" ghép buồn nôn với thứ mình ăn, và ghép đau ngoài da với thứ mình thấy, nghe. Điều này đi ngược quan niệm phổ biến lúc ấy rằng mọi kích thích đều có thể ghép với mọi hệ quả theo cùng một cách. Công trình của Garcia ban đầu gặp nhiều hoài nghi, về sau trở thành một trong những thí nghiệm kinh điển của tâm lý học học tập.
Ba điểm khiến hiệu ứng Garcia đặc biệt
| Đặc điểm | Kiểu học thông thường | Chán ghét vị giác |
|---|---|---|
| Số lần cần | Thường cần lặp lại nhiều lần | Một lần là đủ |
| Khoảng cách thời gian | Hệ quả phải đến ngay sau | Buồn nôn đến sau nhiều giờ vẫn học được |
| Ghép với gì | Tương đối tự do | Ưu tiên ghép buồn nôn với vị, mùi |
| Cần ý thức không | Thường biết mình đang học | Hình thành cả khi biết rõ món ăn vô tội |
Về mặt sinh tồn, điều này rất hợp lý. Ngộ độc thức ăn thường phát sau vài giờ. Một con vật cần học từ một lần duy nhất, vì lần thứ hai có thể đã chết.
Hội chứng sốt béarnaise: khi chính nhà tâm lý học bị "dính"
Martin Seligman, nhà tâm lý học Mỹ nổi tiếng, kể lại một trải nghiệm của chính ông năm 1966. Ông ăn bít tết với sốt béarnaise, vài giờ sau nôn thốc nôn tháo. Về sau ông biết hôm đó mình bị nhiễm virus đường ruột đang lây lúc ấy, tức sốt béarnaise vô tội. Vậy mà từ đó ông thấy sốt béarnaise ghê, trong nhiều năm.
Chi tiết đáng chú ý: miếng thịt bò, cái đĩa trắng, người đi ăn cùng, không thứ nào bị ghét lây. Chỉ có cái vị lạ và nổi bật nhất bữa ăn là sốt béarnaise. Seligman cùng Joanne Hager gọi đây là "hội chứng sốt béarnaise", một ví dụ cho việc ta không chọn được mình học gì.
Vì sao thường là món lạ
Não có xu hướng đổ lỗi cho món mới, món lạ hơn là món quen ăn hằng ngày. Vì vậy người bị đau bụng sau một bữa cơm có món lạ thường ghét món lạ, chứ ít khi ghét cơm trắng hay rau muống.
Bệnh nhi hoá trị và chiếc kem "lạ"
Hiệu ứng Garcia không chỉ là chuyện kể vui. Năm 1978, Ilene Bernstein công bố trên Science một nghiên cứu ở trẻ đang điều trị ung thư. Trẻ được cho ăn một loại kem có vị lạ trước buổi dùng thuốc. Những trẻ bị tác dụng phụ đường tiêu hoá sau thuốc về sau ít chọn lại loại kem đó so với nhóm đối chứng. Bernstein nhận định: chán ghét vị giác do tác dụng phụ của thuốc có thể góp phần vào việc bệnh nhân ung thư chán ăn.
Từ hiểu biết đó, giới chăm sóc người bệnh đã bàn tới nhiều cách giảm tác hại, chẳng hạn tránh cho người bệnh ăn món họ yêu thích ngay trước buổi điều trị gây buồn nôn, để món ấy không bị "vạ lây". Việc ăn uống trong điều trị cụ thể luôn cần theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Ngoài y học, từ thập niên 1970 cũng có những thử nghiệm dùng chất gây buồn nôn để khiến thú hoang chán ăn gia súc, như một cách giảm xung đột với người chăn nuôi. Kết quả ngoài thực địa đến nay vẫn còn tranh luận.
Phân biệt: chán ghét, dị ứng và ngộ độc
Đây là điểm rất quan trọng trước khi nói tới chuyện "tập ăn lại".
| Chán ghét vị giác | Dị ứng thức ăn | |
|---|---|---|
| Bản chất | Học tâm lý: não gắn món với cảm giác khó chịu | Phản ứng của hệ miễn dịch |
| Biểu hiện khi gặp lại | Ghê, buồn nôn khi ngửi, nghĩ tới | Nổi mẩn, ngứa, sưng môi, khó thở, có thể nguy hiểm |
| Thử lại được không | Có thể tập dần nếu muốn | Không tự thử; cần bác sĩ chẩn đoán |
Nếu lần "đau bụng sau khi ăn tôm" kèm nổi mẩn, sưng, khó thở thì đó có thể là dị ứng, không phải chán ghét. Đừng tự thử lại. Hãy đi khám để được chẩn đoán. Ngộ độc thực phẩm có nôn nhiều, sốt, đi ngoài ra máu, mất nước cũng cần đi khám ngay.
Góc nhìn hôm nay: sống chung với món mình "sợ"
Chán ghét vị giác thường phai dần theo thời gian, nhất là khi ta gặp lại món đó nhiều lần mà không có chuyện gì xảy ra. Nhưng không có gì bắt buộc phải tập. Nếu món đó không quan trọng với bạn, cứ để nó yên.
Nếu muốn ăn lại (ví dụ món đó là đặc sản quê, món cả nhà hay ăn):
- Chọn nơi chế biến sạch sẽ, tin cậy, để lần thử lại không lặp lại chuyện cũ.
- Bắt đầu bằng lượng rất nhỏ, trong bữa ăn vui, cùng người thân.
- Thử dạng chế biến khác hẳn lần cũ (nếu lần trước là ốc luộc, thử món ốc nấu chín kỹ khác).
- Không ép trẻ con ăn món mà trẻ từng bị nôn sau khi ăn. Cho trẻ thời gian.
Tự hỏi: món mình ghét có phải do một lần "dính"?
- Bạn có nhớ chính xác lần đầu ghét món đó không? Có phải sau một lần ốm?
- Bạn có thấy ghê cả khi chỉ nghĩ tới, ngửi thấy mùi, dù biết món đó sạch?
- Người khác trong nhà ăn món đó bình thường, chỉ mình bạn né?
Nếu trả lời "có" cho cả ba, rất có thể bạn đang mang một "vết hằn" Garcia, không phải gu tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị ngộ độc một món thì sau đó ghét món đó?
Não có cơ chế chán ghét vị giác có điều kiện: gắn vị, mùi của món vừa ăn với cảm giác buồn nôn sau đó. Cơ chế này chỉ cần một lần và vẫn hình thành khi buồn nôn đến sau nhiều giờ, để giúp tránh ăn lại thứ có độc.
Hiệu ứng Garcia là gì?
Là tên gọi khác của chán ghét vị giác có điều kiện, theo John Garcia, người chứng minh hiện tượng trên chuột từ năm 1955. Thí nghiệm năm 1966 của ông và Koelling cho thấy não ưu tiên ghép buồn nôn với vị chứ không với ánh sáng hay âm thanh.
Hội chứng sốt béarnaise là gì?
Là cách nhà tâm lý học Martin Seligman gọi trải nghiệm của chính ông: ghét sốt béarnaise nhiều năm sau một lần nôn mửa, dù biết rõ nguyên nhân là virus đường ruột. Ví dụ này cho thấy chán ghét vị giác hình thành bất chấp lý trí.
Chán ghét vị giác có tự hết không?
Thường phai dần theo thời gian, nhất là khi gặp lại món đó nhiều lần mà không bị khó chịu. Một số người giữ cảm giác ghê rất lâu. Không bắt buộc phải tập ăn lại.
Làm sao phân biệt ghét một món với dị ứng món đó?
Chán ghét là cảm giác ghê, buồn nôn khi ngửi hay nghĩ tới món đó. Dị ứng là phản ứng miễn dịch như nổi mẩn, sưng môi, khó thở, có thể nguy hiểm. Nghi dị ứng thì không tự thử lại mà cần đi khám bác sĩ.
