Gu của mỗi người chịu ảnh hưởng của cả gen lẫn môi trường, và tỷ lệ khác nhau tuỳ loại sở thích. Nghiên cứu sinh đôi cho thấy với khẩu vị của trẻ nhỏ, gen góp phần đáng kể vào việc thích rau, trái cây, thịt cá, còn món vặt và đồ ngọt chịu ảnh hưởng nhiều hơn của môi trường trong nhà. Ngược lại, gu chấm khuôn mặt "ưa nhìn" lại chủ yếu do trải nghiệm riêng của mỗi người. Không có gen quy định riêng việc bạn thích phở hay bún bò.
Hai anh em cùng nhà mà khác gu
Nhà nào có hai con cũng thấy: cùng một mâm cơm mẹ nấu, cùng lớn lên trong một căn nhà, đứa thì mê rau luộc, đứa thì gắp rau ra mép bát. Đứa nghe nhạc ồn ào, đứa thích đọc sách một mình. Người lớn hay đoán: "đứa này giống bố", "đứa kia giống ông ngoại". Câu hỏi khoa học đằng sau là: bao nhiêu phần trong gu của một người đến từ gen, bao nhiêu từ cách mình lớn lên?
Nghiên cứu sinh đôi hoạt động thế nào
Cách phổ biến nhất để trả lời là so sánh hai loại sinh đôi:
- Sinh đôi cùng trứng: chung gần như toàn bộ gen.
- Sinh đôi khác trứng: trung bình chung khoảng một nửa số gen khác biệt, giống anh chị em ruột bình thường.
Cả hai loại thường lớn lên cùng nhà, cùng bố mẹ, cùng mâm cơm. Nếu cặp cùng trứng giống nhau về một sở thích nhiều hơn hẳn cặp khác trứng, phần chênh đó được quy cho gen. Từ đó các nhà nghiên cứu tách sự khác biệt giữa người với người thành ba phần:
| Thành phần | Nghĩa là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Di truyền (hệ số di truyền) | Phần khác biệt giữa người với người gắn với khác biệt về gen | Độ nhạy với vị đắng |
| Môi trường chung | Những gì anh chị em trong một nhà cùng trải qua | Món mẹ hay nấu, nhạc bố hay bật |
| Môi trường riêng | Những trải nghiệm chỉ người đó có (kể cả sai số đo) | Bạn thân, thầy cô, một lần bị ngộ độc món nào đó |
Hiểu đúng con số "hệ số di truyền"
Đây là chỗ hay bị hiểu nhầm nhất. Hệ số di truyền 0,5 không có nghĩa là một nửa sở thích của bạn do gen quyết định. Nó nói về một tập thể: trong nhóm người được nghiên cứu, khoảng một nửa mức độ khác nhau giữa họ gắn với khác biệt về gen. Con số thay đổi theo nhóm dân, thời điểm và môi trường. Nếu mọi đứa trẻ đều được ăn rau như nhau, phần khác biệt còn lại sẽ trông "di truyền" hơn; nếu môi trường mỗi nhà khác nhau rất nhiều, phần môi trường sẽ lớn hơn.
Năm mươi năm nghiên cứu sinh đôi
Năm 2015, Tinca Polderman cùng cộng sự đăng trên Nature Genetics một phân tích tổng hợp đồ sộ: 2.748 bài báo, 17.804 đặc điểm, khoảng 14,6 triệu cặp sinh đôi, gom từ năm mươi năm nghiên cứu. Tính trung bình trên mọi đặc điểm, hệ số di truyền là 49%. Con số này bao trùm đủ thứ, từ chiều cao, bệnh tật tới tính cách, nên chỉ cho ta một bức tranh chung: hầu như đặc điểm nào cũng có phần gen, và hầu như đặc điểm nào cũng có phần môi trường.
Khẩu vị của trẻ nhỏ: gen góp phần đáng kể
Nghiên cứu năm 2006: 214 cặp sinh đôi 4–5 tuổi
Năm 2006, Breen, Plomin và Wardle (Anh) công bố trên Physiology & Behavior kết quả khảo sát mẹ của 214 cặp sinh đôi cùng giới tính, 4 đến 5 tuổi, về mức trẻ thích các nhóm món. Hệ số di truyền ước tính:
| Nhóm món | Hệ số di truyền |
|---|---|
| Thịt và cá (món đạm) | 0,78 |
| Trái cây | 0,51 |
| Rau | 0,37 |
| Đồ tráng miệng | 0,20 |
Môi trường chung trong nhà có ảnh hưởng mạnh tới đồ tráng miệng, trái cây và rau.
Nghiên cứu năm 2014: 2.686 trẻ sinh đôi 3 tuổi
Năm 2014, Fildes và cộng sự công bố trên American Journal of Clinical Nutrition kết quả từ nhóm Gemini, gồm 2.686 trẻ sinh đôi sinh năm 2007 ở Anh, đánh giá lúc 3 tuổi với 114 món, chia sáu nhóm:
| Nhóm món | Phần do gen | Phần do môi trường chung |
|---|---|---|
| Rau | 54% | 35% |
| Trái cây | 53% | 35% |
| Đạm (thịt, cá, trứng…) | 48% | 37% |
| Tinh bột | 32% | 57% |
| Món vặt | 29% | 60% |
| Sữa và chế phẩm sữa | 27% | 54% |
Phần môi trường riêng của mỗi trẻ chỉ khoảng 11–19% ở mọi nhóm. Nhóm tác giả kết luận gen ảnh hưởng nhiều hơn tới các món giàu dinh dưỡng như rau, trái cây, đạm; còn với món nhiều năng lượng như món vặt, tinh bột, sữa thì môi trường trong nhà chiếm phần lớn.
Hai nghiên cứu cho con số khác nhau ở rau (0,37 so với 54%), một lời nhắc rằng hệ số di truyền phụ thuộc cách đo, độ tuổi và mẫu. Điểm chung: gen có phần, nhưng nhà mình bày gì lên bàn cũng có phần rất lớn.
Gen cụ thể nhất được biết tới trong chuyện khẩu vị là những gen thụ thể vị đắng và mùi, như chuyện có người thấy rau mùi (ngò) có vị xà phòng. Chuyện này có bài riêng ở danh mục Khoa học khẩu vị.
Gu khuôn mặt: chủ yếu là trải nghiệm riêng
Năm 2015, Laura Germine, Jeremy Wilmer và cộng sự đăng trên Current Biology một nghiên cứu sinh đôi với tiêu đề nói thẳng kết luận: "Sở thích thẩm mỹ cá nhân về khuôn mặt được định hình chủ yếu bởi môi trường, không phải gen". Họ cho người tham gia chấm độ ưa nhìn của nhiều khuôn mặt, rồi tách phần "gu riêng" (chỗ người này khác người kia) khỏi phần đồng thuận chung.
Kết quả: gu riêng về khuôn mặt chủ yếu đến từ môi trường riêng của từng người, những trải nghiệm không chia sẻ với cả anh chị em sinh đôi, chứ không phải từ gen hay từ việc lớn lên chung một nhà. Điều thú vị là cùng nhóm tác giả từng cho thấy khả năng nhận ra khuôn mặt lại chịu ảnh hưởng di truyền mạnh. Nhận ra là một chuyện, thấy ưa nhìn là chuyện khác.
Điều này khớp với trực giác: người ta hay thấy dễ mến những khuôn mặt gợi nhớ tới người thân quen, mối tình đầu, thần tượng thời đi học. Những trải nghiệm ấy là của riêng mỗi người.
Gen không chọn món, gen chỉnh "độ nhạy"
Cách nghĩ hợp lý nhất: gen hiếm khi quy định thẳng "thích cái này". Gen ảnh hưởng tới những thứ nền như độ nhạy với vị đắng, mức độ thích cái mới hay ngại cái lạ, mức thích kích thích mạnh hay nhẹ. Rồi môi trường, từ mâm cơm gia đình tới bạn bè, quyết định những xu hướng nền ấy gắn vào món ăn, bài hát, phong cách cụ thể nào. Một đứa trẻ có xu hướng ngại món lạ sẽ lớn lên thích những gì có trong nhà mình, dù nhà đó nấu kiểu Bắc hay kiểu Nam.
Góc nhìn hôm nay: bảng tự hỏi cho bố mẹ và cho chính mình
| Nếu bạn… | Thì nên biết… |
|---|---|
| Lo con kén rau vì "gen giống bố" | Gen chỉ là một phần; nghiên cứu cho thấy môi trường chung vẫn chiếm khoảng một phần ba ở nhóm rau. Cho trẻ nếm lại nhiều lần vẫn có ích |
| Thấy con mê món vặt | Đây là nhóm môi trường trong nhà chiếm phần lớn: thứ có sẵn trong tủ quyết định nhiều |
| Thắc mắc vì sao mình và bạn thân khác gu người yêu | Gu khuôn mặt chủ yếu đến từ trải nghiệm riêng, không có gì lạ |
| Nghĩ gu mình là "bẩm sinh, không đổi được" | Phần lớn sở thích vẫn mở cho trải nghiệm mới; xem thêm bài về ảo tưởng "kết thúc lịch sử" trong danh mục này |
Nếu con có vấn đề ăn uống kéo dài (sụt cân, chỉ ăn được vài món, nôn ói), hãy hỏi bác sĩ nhi khoa thay vì đổ cho gen. Muốn đọc thêm về di truyền học hành vi cho người phổ thông, cuốn Blueprint của Robert Plomin (tiếng Anh) là một điểm khởi đầu, dù có những quan điểm còn gây tranh luận trong giới khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Sở thích có di truyền không?
Có một phần. Nghiên cứu sinh đôi cho thấy nhiều sở thích có thành phần di truyền, nhưng mức độ khác nhau tuỳ loại. Khẩu vị với rau, trái cây, thịt cá ở trẻ nhỏ có phần gen đáng kể, còn gu khuôn mặt ưa nhìn chủ yếu đến từ trải nghiệm riêng.
Hệ số di truyền 50% có nghĩa là một nửa do gen?
Không hẳn. Hệ số di truyền mô tả một nhóm người: khoảng một nửa mức khác biệt giữa họ gắn với khác biệt về gen. Nó không chia đôi sở thích của từng cá nhân, và thay đổi theo nhóm dân, thời điểm, môi trường.
Trẻ kén ăn rau có phải do gen?
Gen góp phần: nghiên cứu Gemini năm 2014 ước tính khoảng 54% khác biệt về mức thích rau ở trẻ 3 tuổi gắn với gen. Nhưng môi trường trong nhà vẫn chiếm khoảng 35%, nên việc cho trẻ tiếp xúc với rau thường xuyên vẫn có tác dụng.
Vì sao anh chị em ruột lại khác gu nhau?
Vì anh chị em chỉ chung khoảng một nửa số gen khác biệt, và mỗi người còn có trải nghiệm riêng: bạn bè, thầy cô, những lần ăn ngon hay ngộ độc. Với một số loại gu như gu khuôn mặt, trải nghiệm riêng chiếm phần lớn.
Nghiên cứu sinh đôi lớn nhất nói gì?
Phân tích tổng hợp của Polderman và cộng sự (Nature Genetics, 2015) gom 2.748 bài báo về 17.804 đặc điểm với khoảng 14,6 triệu cặp sinh đôi, cho hệ số di truyền trung bình 49%. Nghĩa là hầu hết đặc điểm đều có cả phần gen lẫn phần môi trường.
