Nghe nhạc khi làm việc có giúp hay không phụ thuộc vào loại việc và loại nhạc: với việc đọc hiểu, ghi nhớ, nhạc có lời thường làm kém đi, còn với việc lặp lại, chân tay, nhạc giúp tâm trạng tốt hơn và đỡ chán. Im lặng không phải lúc nào cũng tốt nhất, nhưng khi cần đọc kỹ, viết khó, học thuộc, im lặng hoặc nhạc không lời là lựa chọn an toàn.
Hai phe trong cùng một văn phòng
Văn phòng mở ở Việt Nam ngày càng nhiều, và cùng với nó là hai kiểu người: người đeo tai nghe cả ngày, nói "không có nhạc là không làm được", và người cần yên lặng tuyệt đối, khó chịu cả với tiếng gõ phím bên cạnh. Sinh viên thì có phe học bài với danh sách nhạc lo-fi, phe ra thư viện ngồi trong im lặng. Ai đúng?
Câu trả lời ngắn: cả hai đều đúng — với những việc khác nhau.
Nhạc có lời "giành" chỗ với chữ trong đầu
Năm 1989, Pierre Salamé và Alan Baddeley đăng trên Quarterly Journal of Experimental Psychology một thí nghiệm cho người tham gia ghi nhớ dãy chữ số trong khi nghe các loại âm thanh khác nhau. Nhạc có lời làm trí nhớ ngắn hạn kém đi rõ hơn nhạc không lời. Lý do được đưa ra: lời hát là ngôn ngữ, và nó tranh chỗ với chính ngôn ngữ ta đang dùng để ghi nhớ hay đọc hiểu. Hiện tượng chung này được gọi là "hiệu ứng âm thanh không liên quan" — kể cả lời nói ta không cố nghe cũng lọt vào đầu.
Năm 2014, Nick Perham và Harriet Currie (tạp chí Applied Cognitive Psychology) kiểm tra lại với câu hỏi: nếu là nhạc mình thích thì sao? Họ cho sinh viên làm bài đọc hiểu trong bốn điều kiện: im lặng, nhạc không lời, nhạc có lời mình thích, nhạc có lời mình không thích. Kết quả đọc hiểu tốt nhất ở im lặng và nhạc không lời; kém nhất ở hai loại nhạc có lời — kể cả nhạc mình thích. Điều thú vị là người tham gia lại tin rằng mình làm tốt hơn khi nghe nhạc mình thích.
Bài học: cảm giác "nghe nhạc làm tốt hơn" không phải lúc nào cũng khớp với kết quả thật.
Nhưng nhạc làm tâm trạng tốt hơn — và tâm trạng cũng quan trọng
Năm 1993, một bài ngắn trên tạp chí Nature của Frances Rauscher, Gordon Shaw và Katherine Ky báo cáo rằng sinh viên nghe một bản sonata của Mozart làm bài suy luận không gian tốt hơn một chút trong thời gian ngắn. Báo chí thổi thành "hiệu ứng Mozart — nghe Mozart thông minh hơn". Các phân tích tổng hợp sau đó (Chabris 1999; Pietschnig, Voracek và Formann 2010) cho thấy hiệu ứng rất nhỏ, không ổn định, và không phải đặc biệt ở Mozart.
Năm 2001, William Thompson, Glenn Schellenberg và Gabriela Husain (Psychological Science) đưa ra lời giải thích hợp lý hơn: cái giúp là sự hưng phấn và tâm trạng tốt. Nhạc nhanh, vui làm người ta tỉnh táo và vui hơn, nên làm bài tốt hơn một chút; nhạc chậm buồn thì không. Nói cách khác, nhạc không làm ta thông minh hơn, nhưng có thể làm ta có tinh thần hơn — và với việc nhàm chán, kéo dài, đó là lợi ích thật.
Không phải ai cũng chịu nhạc như nhau
Năm 1997, Adrian Furnham và Anna Bradley (Applied Cognitive Psychology) cho người hướng nội và người hướng ngoại làm bài trí nhớ và đọc hiểu khi có nhạc pop nền. Người hướng nội bị ảnh hưởng xấu nhiều hơn. Một giải thích: người hướng nội vốn đã đủ "kích thích" từ bên trong, thêm nhạc là quá tải; người hướng ngoại thì cần thêm kích thích để tỉnh. Kết quả này đã được nhiều nghiên cứu sau nhắc lại theo hướng tương tự, dù mức độ khác nhau tuỳ bài tập.
Nghĩa là "đồng nghiệp làm được khi nghe nhạc ầm ĩ" không có nghĩa bạn cũng làm được.
Tiếng ồn quán cà phê và chuyện sáng tạo
Người Việt rất quen ngồi quán cà phê làm việc. Có cơ sở cho thói quen này không? Năm 2012, Ravi Mehta, Rui Zhu và Amar Cheema đăng trên Journal of Consumer Research năm thí nghiệm về tiếng ồn nền. Ở mức khoảng 70 decibel — cỡ tiếng ồn một quán đông người nói chuyện — người tham gia làm các bài sáng tạo tốt hơn so với mức 50 decibel yên tĩnh. Nhưng lên tới 85 decibel thì kết quả kém đi. Tác giả giải thích: tiếng ồn vừa phải làm việc xử lý khó hơn một chút, đẩy đầu óc sang lối nghĩ trừu tượng, rộng hơn.
Lưu ý: đây là bài sáng tạo — nghĩ ý tưởng, liên tưởng. Với việc cần chính xác như soát số liệu, đọc hợp đồng, quán ồn không giúp gì.
Bảng chọn âm thanh theo loại việc
| Loại việc | Âm thanh hợp | Nên tránh |
|---|---|---|
| Đọc hiểu, học thuộc, viết bài khó | Im lặng, nhạc không lời nhẹ | Nhạc có lời, nhất là tiếng mẹ đẻ |
| Nghĩ ý tưởng, phác thảo | Tiếng ồn nền vừa phải, nhạc không lời | Quá ồn, nhạc mới lạ gây chú ý |
| Việc lặp lại: nhập liệu, đóng gói, dọn dẹp | Nhạc mình thích, có lời cũng được | Im lặng kéo dài dễ buồn ngủ |
| Tập thể dục, việc chân tay | Nhạc nhịp nhanh | — |
| Gọi điện, họp trực tuyến | Tắt hẳn nhạc | Mọi nhạc nền |
| Lái xe | Âm lượng vừa, vẫn nghe được còi xe | Tai nghe khi đi xe máy, âm lượng lớn |
Mẹo nhỏ cho người thích nhạc
- Nhạc quen hơn nhạc mới. Bài mới lạ kéo sự chú ý; bài nghe trăm lần thì thành nền.
- Không lời hoặc tiếng nước ngoài lạ. Nếu buộc phải có lời khi làm việc chữ, lời bằng ngôn ngữ bạn không hiểu ít "tranh chỗ" hơn.
- Âm lượng nhỏ. Đủ che tiếng ồn văn phòng, không át suy nghĩ.
- Nhạc làm phần thưởng. Làm xong một phần khó trong im lặng, rồi bật nhạc cho phần việc nhẹ.
- Bảo vệ tai. Đeo tai nghe cả ngày ở âm lượng lớn có hại cho thính lực; nghỉ tai định kỳ, và nếu bị ù tai kéo dài nên đi khám.
Bảng tự hỏi: bạn thuộc phe nào
| Nếu bạn… | Thì hợp với… |
|---|---|
| Đọc lại một đoạn ba lần khi có nhạc | Im lặng cho việc đọc |
| Buồn ngủ ngay khi phòng yên tĩnh | Nhạc không lời hoặc tiếng ồn nền nhẹ |
| Hay nghĩ ra ý hay ở quán cà phê | Tiếng ồn vừa cho việc sáng tạo |
| Thấy nhạc làm mình hát theo, gõ nhịp | Để nhạc cho việc chân tay, giờ nghỉ |
| Ngồi văn phòng mở ồn ào | Tai nghe chống ồn, phát tiếng ồn trắng hoặc nhạc không lời |
Câu hỏi thường gặp
Vừa nghe nhạc vừa học có tốt không?
Với việc đọc hiểu và ghi nhớ, nhạc có lời thường làm kết quả kém đi, kể cả nhạc mình thích (Perham và Currie, 2014). Nếu muốn nghe, hãy chọn nhạc không lời, âm lượng nhỏ, bài đã quen.
Hiệu ứng Mozart có thật không?
Nghiên cứu năm 1993 thấy hiệu quả nhỏ và ngắn hạn sau khi nghe Mozart, nhưng các phân tích tổng hợp sau đó cho thấy hiệu ứng rất yếu và không riêng gì Mozart. Giải thích hợp lý hơn là nhạc vui làm tâm trạng và độ tỉnh táo tốt hơn.
Vì sao ngồi quán cà phê làm việc lại thấy hiệu quả?
Nghiên cứu của Mehta và cộng sự (2012) thấy tiếng ồn khoảng 70 decibel giúp làm bài sáng tạo tốt hơn so với yên tĩnh, nhưng ồn hơn nữa thì kém đi. Hiệu quả này dành cho việc nghĩ ý tưởng, không phải việc cần chính xác.
Nên nghe nhạc gì khi làm việc?
Nhạc không lời, quen thuộc, nhịp vừa phải là lựa chọn an toàn cho phần lớn công việc. Với việc lặp lại, chân tay, có thể nghe nhạc mình thích kể cả có lời để giữ tinh thần.
Vì sao có người không làm được việc khi có nhạc?
Mỗi người chịu kích thích khác nhau. Furnham và Bradley (1997) thấy người hướng nội bị nhạc nền ảnh hưởng xấu nhiều hơn người hướng ngoại. Cần im lặng để tập trung là chuyện bình thường.
