Nhạc nghe ở tuổi thiếu niên và đầu tuổi hai mươi thường theo ta suốt đời, và các nghiên cứu về gu âm nhạc ủng hộ điều đó. Holbrook và Schindler (1989) thấy người ta thích nhất những bài phổ biến khi họ khoảng đầu hai mươi tuổi; một số nghiên cứu lặp lại sau đó thấy mốc này sớm hơn, quanh tuổi 17. Lý do nằm ở chỗ đó là giai đoạn trí nhớ in đậm nhất, cảm xúc mạnh nhất và bản sắc đang hình thành.
Bài hát mở lên là thấy mình mười lăm tuổi
Đi đám cưới bạn cùng lớp, ban nhạc chơi một bài từng nghe mòn băng cát-xét hay nghe đi nghe lại trên máy nghe nhạc thời cấp ba. Cả bàn tự nhiên hát theo, thuộc từng câu dù mười mấy năm không nghe. Trong khi đó, bài đứng đầu bảng xếp hạng tháng này thì nghe mãi không vào. Bố mẹ mình cũng vậy: ngồi xe đường dài về quê, bố mở toàn những bài thời trai trẻ, và nói thật lòng "nhạc bây giờ không bằng ngày xưa".
Đây không phải chuyện riêng thế hệ nào. Mỗi thế hệ đều nghĩ nhạc thời mình là hay nhất. Các nhà nghiên cứu đã thử đo xem điều đó đúng tới đâu.
Nghiên cứu Holbrook và Schindler (1989)
Năm 1989, Morris Holbrook và Robert Schindler công bố trên Journal of Consumer Research một nghiên cứu về sự phát triển của gu âm nhạc. Họ cho những người ở nhiều độ tuổi nghe các đoạn trích bài hát phổ biến từ nhiều năm khác nhau và chấm mức thích. Rồi họ tính: người ta thích nhất những bài phổ biến khi chính họ bao nhiêu tuổi?
Đường cong họ tìm được có hình chữ U ngược, đỉnh rơi vào khoảng 23,5 tuổi. Bài phổ biến quanh tuổi đó được thích nhất; càng cách xa mốc này, về trước hay về sau, càng kém được thích.
Lặp lại và tranh luận
Năm 2013, Jan Hemming lặp lại nghiên cứu ở Đức và vẫn thấy một đỉnh, nhưng sớm hơn hẳn, khoảng 17 tuổi. Ông còn cho rằng hình chữ U có thể chỉ là hệ quả của cách ghép hai đường thẳng. Holbrook và Schindler phản hồi rằng nghiên cứu lặp lại có lỗi phương pháp. Năm 2022, một nghiên cứu khác với mẫu lớn hơn và đại diện hơn ủng hộ kết luận gốc rằng có một "tuổi vàng" của gu nhạc, nhưng đặt đỉnh quanh 17 tuổi.
Tóm lại: các nghiên cứu nhất trí rằng có một giai đoạn tuổi mà nhạc lúc ấy được yêu thích lâu dài, còn mốc chính xác thì dao động từ cuối tuổi thiếu niên tới đầu tuổi hai mươi.
Dữ liệu nghe nhạc trực tuyến: 13 và 14 tuổi
Năm 2018, nhà kinh tế học Seth Stephens-Davidowitz viết một bài trên báo The New York Times dùng dữ liệu nghe nhạc trên Spotify. Ông lấy các bài đứng đầu bảng xếp hạng Billboard từ 1960 tới 2000, xem bài nào được nghe nhiều ở nhóm tuổi nào, rồi suy ra người ta gắn bó nhất với nhạc ra đời khi họ bao nhiêu tuổi.
Theo phân tích của ông, những bài nữ giới nghe nhiều nhất khi trưởng thành thường ra đời lúc họ khoảng 13 tuổi; với nam giới là khoảng 14 tuổi. Đầu tuổi hai mươi chỉ có ảnh hưởng bằng khoảng một nửa đầu tuổi thiếu niên. Ví dụ ông nêu: bài "Creep" của Radiohead đứng thứ 164 trong số bài được nghe nhiều nhất ở nam giới 38 tuổi (những người khoảng 12, 13 tuổi khi bài hát ra mắt năm 1992), nhưng không lọt top 300 ở nhóm sinh sớm hơn hay muộn hơn mười năm.
Cần đọc kết quả này cẩn thận. Đây là một bài báo, không phải nghiên cứu khoa học được bình duyệt; dữ liệu chỉ gồm người dùng Spotify và chỉ gồm bài từng đứng đầu bảng xếp hạng Mỹ. Một số người phân tích dữ liệu đã chỉ ra những điểm yếu về thống kê. Nó hợp với hướng của các nghiên cứu khác, nhưng không nên coi "13 và 14 tuổi" là con số chính xác.
Cả nhạc của bố mẹ cũng theo ta
Năm 2013, Carol Krumhansl và Justin Zupnick ở Đại học Cornell công bố trên Psychological Science một nghiên cứu với 62 sinh viên đại học. Họ cho nghe các bài hit Billboard qua nhiều thập kỷ và hỏi về trí nhớ, mức thích, cảm nhận chất lượng, gắn bó cảm xúc.
Ngoài nhạc thời của chính các bạn sinh viên, họ thấy một "đỉnh" rõ cho nhạc đầu thập niên 1980, thời bố mẹ các bạn khoảng đầu hai mươi tuổi, và một đỉnh nhỏ hơn cho nhạc thập niên 1960, khi ông bà các bạn còn trẻ. Nhóm tác giả gọi đó là "những đỉnh hồi tưởng nối tầng" và giải thích: nhạc bố mẹ hay bật trong những năm nuôi con nhỏ đã in dấu lên trẻ từ thuở bé.
Ai lớn lên trong nhà có bố mẹ mê một dòng nhạc nào đó sẽ thấy điều này quen: không chủ động chọn, nhưng nghe là thuộc, và có khi thấy thương.
Vì sao tuổi teen lại "đóng dấu" gu nhạc
| Lý do | Giải thích |
|---|---|
| Đỉnh hồi tưởng | Các nhà nghiên cứu trí nhớ từ lâu đã thấy người lớn tuổi nhớ nhiều nhất những sự kiện xảy ra khoảng từ tuổi thiếu niên tới đầu tuổi hai mươi. Nhạc gắn với giai đoạn ấy được nhớ đậm theo |
| Cảm xúc mạnh | Mối tình đầu, thi cử, bạn bè, lần đầu đi xa: tuổi teen nhiều cảm xúc mãnh liệt, và bài hát đi kèm "mượn" cảm xúc ấy |
| Bản sắc | Nghe nhạc gì là một cách tuổi teen nói "mình là ai", "mình thuộc nhóm nào" |
| Nghe nhiều lần | Tuổi teen có nhiều thời gian nghe đi nghe lại cùng một album; tiếp xúc lặp lại làm tăng mức thích (xem bài về hiệu ứng tiếp xúc đơn thuần) |
| Ít thời gian về sau | Đi làm, có gia đình thì ít thời gian tìm nhạc mới; gu cũ không bị "thử thách" |
Nhạc ngày xưa có thật sự hay hơn?
Câu "nhạc bây giờ không bằng ngày xưa" có thể đúng với người nói, theo nghĩa nó gợi cảm xúc mạnh hơn với họ. Nhưng nghiên cứu trên cho thấy đó là chuyện của trí nhớ và cảm xúc, không chứng minh chất lượng âm nhạc giảm sút. Thêm một hiệu ứng ít người để ý: những bài dở của ngày xưa đã bị quên, chỉ những bài hay còn được bật lại, nên "ngày xưa" luôn trông toàn bài hay. Còn "bây giờ" thì ta nghe lẫn cả bài hay lẫn bài dở.
Vì vậy tranh luận giữa các thế hệ về nhạc thường không có người thắng. Mỗi bên đang bảo vệ một phần tuổi trẻ của mình.
Góc nhìn hôm nay: giữ tai mở mà không phải bỏ nhạc cũ
| Nếu bạn… | Thì có thể thử… |
|---|---|
| Thấy nhạc mới "không vào" | Nghe một bài mới ít nhất ba bốn lần trước khi phán; lần đầu nghe gần như luôn bất lợi cho bài mới |
| Muốn hiểu gu của bố mẹ | Hỏi họ bài nào gắn với kỷ niệm gì; câu chuyện thường thú vị hơn bản thân bài hát |
| Muốn chia sẻ gu với con | Bật nhạc mình thích trong những chuyến đi chung; như nghiên cứu "đỉnh nối tầng" gợi ý, trẻ có thể mang theo nó tới lớn |
| Chăm sóc người cao tuổi trong nhà | Những bài thời họ còn trẻ thường gợi nhớ và gợi chuyện tốt nhất |
Nếu muốn tìm hiểu thêm, khái niệm "đỉnh hồi tưởng" (reminiscence bump) trong tâm lý học trí nhớ là từ khoá tốt để bắt đầu. Danh mục Gu giải trí và thẩm mỹ cũng có bài vì sao buồn lại thích nghe nhạc buồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhạc thời đi học lại thấy hay nhất?
Vì đó là giai đoạn trí nhớ in đậm nhất, cảm xúc mạnh nhất và bản sắc đang hình thành, nên bài hát gắn với nó được nhớ và yêu lâu. Nghiên cứu của Holbrook và Schindler (1989) cùng các nghiên cứu lặp lại cho thấy gu nhạc ổn định nhất với nhạc phổ biến từ cuối tuổi thiếu niên tới đầu tuổi hai mươi.
Gu âm nhạc hình thành ở tuổi nào?
Nghiên cứu gốc năm 1989 đặt đỉnh ở khoảng 23,5 tuổi; các nghiên cứu lặp lại năm 2013 và 2022 thấy đỉnh quanh 17 tuổi. Một phân tích dữ liệu Spotify trên báo New York Times năm 2018 gợi ý mốc còn sớm hơn, khoảng 13 tuổi với nữ và 14 tuổi với nam, nhưng đó là bài báo, chưa phải nghiên cứu được bình duyệt.
Vì sao người trẻ cũng thích nhạc của bố mẹ?
Nghiên cứu của Krumhansl và Zupnick (2013) với 62 sinh viên thấy họ có cảm tình đặc biệt với nhạc thời bố mẹ còn trẻ và cả nhạc thời ông bà. Nhóm tác giả cho rằng nhạc được bật trong nhà những năm trẻ còn nhỏ đã in dấu lên trẻ.
Có phải nhạc ngày xưa hay hơn nhạc bây giờ?
Nghiên cứu không ủng hộ kết luận đó. Cảm giác nhạc xưa hay hơn chủ yếu đến từ trí nhớ và cảm xúc gắn với tuổi trẻ, cộng với việc bài dở ngày xưa đã bị quên, chỉ bài hay còn được bật lại.
Người lớn tuổi có thể thích nhạc mới không?
Có. Gu không đóng băng hoàn toàn; nó chỉ ít được thử thách hơn khi ta bận rộn. Nghe một bài mới nhiều lần và trong hoàn cảnh vui vẻ giúp tăng khả năng thích nó.
