Quà Tết tự chuẩn bị hợp khi bạn biết rõ người nhận thích gì và muốn món quà mang dấu ấn riêng; giỏ quà làm sẵn hợp khi cần biếu nhiều nơi, cần trình bày chỉn chu hoặc không có thời gian. Nghiên cứu về tặng quà cho thấy người nhận thường quý món quà đúng thứ họ cần hơn món quà đắt tiền hay cầu kỳ. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "tự làm hay mua sẵn", mà là "người nhận sẽ dùng nó thế nào".
Quà Tết trong nếp sống người Việt
Biếu quà Tết là cách nói lời cảm ơn và giữ mối quan hệ: con cháu biếu ông bà, bố mẹ hai bên; học trò biếu thầy cô; hàng xóm, bạn bè, đồng nghiệp, đối tác biếu nhau. Ngày xưa quà Tết thường là sản vật nhà làm: cặp bánh chưng, con gà, chai rượu, gói chè, hộp mứt. Khi đời sống đô thị bận rộn hơn, giỏ quà bày sẵn trong giỏ mây, hộp giấy, bọc giấy bóng kính đỏ trở thành hình ảnh quen thuộc của mùa Tết.
Hai cách biếu đó vẫn cùng tồn tại, và mỗi bên đều có lý do rất chính đáng.
Phe tự chuẩn bị: quà mang dấu tay
- Đúng gu người nhận: biết ông thích trà Thái Nguyên, bà thích ô mai, thì chọn đúng thứ đó, không phải thứ "giỏ nào cũng có".
- Có câu chuyện: hũ mứt gừng tự sên, chai tương nhà làm, túi đặc sản quê mình — người nhận biết bạn đã bỏ công.
- Linh hoạt ngân sách: tự chọn từng món nên kiểm soát được chi tiêu, không trả tiền cho phần giỏ, nơ, giấy gói.
- Ít đồ thừa: không có những món "độn" người nhận không dùng.
Mặt trái: tốn thời gian chọn, gói, và nếu biếu nhiều nơi thì rất mệt. Đồ tự làm còn cần chú ý vệ sinh, hạn dùng, nhất là với thực phẩm biếu người già, trẻ nhỏ.
Phe giỏ quà làm sẵn: gọn, đẹp, đúng lễ
- Tiết kiệm thời gian: một lần đặt là xong nhiều giỏ, có giao tận nơi.
- Trình bày chỉn chu: hợp biếu đối tác, sếp, thầy cô — những nơi hình thức cũng là một phần lời chúc.
- Đồng đều: biếu nhiều người cùng một mức, không ai thấy mình bị phân biệt.
- Có thông tin sản phẩm: nhãn mác, hạn dùng rõ ràng, người nhận yên tâm.
Mặt trái: nhiều giỏ có món người nhận không dùng (rượu với người không uống, bánh ngọt với người kiêng đường), và phần bao bì, giỏ, nơ nhiều khi chiếm không ít trong giá tiền. Những giỏ quà "chuyền tay" từ nhà này sang nhà khác là chuyện đã thành câu đùa mỗi dịp Tết.
Nghiên cứu nói gì về món quà được quý
Francis Flynn và Gabrielle Adams (2009, Journal of Experimental Social Psychology) nghiên cứu những cặp người tặng – người nhận và thấy một độ lệch: người tặng thường nghĩ món quà đắt hơn sẽ được trân trọng hơn, nhưng người nhận lại không cho thấy mức cảm kích tăng theo giá tiền như người tặng tưởng.
Một nghiên cứu khác của Francesca Gino và Francis Flynn (2011, cùng tạp chí) cho thấy người nhận thường cảm kích món quà họ đã nói là muốn hơn món quà người tặng tự nghĩ ra cho "bất ngờ". Người tặng thì hay đánh giá thấp điều này, vì sợ quà theo yêu cầu thiếu tình cảm.
Đọc đúng: đây là các thí nghiệm ở Mỹ, chủ yếu với quà sinh nhật, quà cưới, không phải quà Tết Việt Nam, nơi biếu quà còn mang ý nghĩa nghi lễ, lễ nghĩa. Nhưng bài học chung vẫn dùng được: hỏi nhẹ người thân xem họ cần gì, hoặc quan sát thói quen của họ, thường tốt hơn đoán mò bằng một giỏ thật to.
Bảng so sánh: tự chuẩn bị và giỏ quà sẵn
| Tiêu chí | Tự chuẩn bị | Giỏ quà làm sẵn |
|---|---|---|
| Thời gian | Tốn nhiều | Nhanh |
| Hợp gu người nhận | Cao nếu bạn hiểu họ | Trung bình, nhiều món chung chung |
| Hình thức | Tuỳ khéo tay | Chỉn chu, đồng bộ |
| Biếu nhiều nơi | Mệt | Thuận tiện |
| Kiểm soát chi tiêu | Dễ | Phải trả cả phần bao bì |
| Hợp với | Ông bà, bố mẹ, bạn thân | Đối tác, đồng nghiệp, người ít thân |
Những gợi ý để quà Tết đỡ lãng phí
Chọn theo người, không theo dịp
Người lớn tuổi có thể cần thực phẩm mềm, ít đường, ít muối; nhà có trẻ nhỏ thích bánh kẹo, trái cây; người sống một mình ngại đồ quá nhiều không ăn hết. Một hộp trà ngon hay vài cân gạo nếp quê đôi khi được dùng tới hơn cả giỏ quà cồng kềnh.
Kết hợp: giỏ tự xếp
Nhiều người chọn từng món ở chợ, cửa hàng, rồi tự xếp vào hộp hay giỏ. Vừa có hình thức, vừa đúng gu. Thêm một tấm thiệp viết tay vài dòng, món quà đã khác hẳn giỏ quà đặt sẵn.
Rượu bia và quà sức khoẻ
Rượu là món quà Tết phổ biến, nhưng nên cân nhắc người nhận có uống không. Đã uống rượu bia thì không lái xe — biếu rượu cũng là lúc nên nhắc nhau điều đó. Với thực phẩm chức năng, thuốc bổ, người nhận có bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi dùng; người tặng không nên khuyên dùng thay thuốc.
Bảng tự hỏi: món quà này nên tự làm hay đặt sẵn
| Nếu… | Thì có lẽ hợp với… |
|---|---|
| Bạn biết người nhận rất rõ | Tự chọn đúng món họ thích |
| Cần biếu hơn mười nơi trong một tuần | Giỏ sẵn cho phần lớn, tự chuẩn bị cho vài người thân nhất |
| Biếu đối tác, nơi cần trang trọng | Giỏ sẵn chỉn chu, có nhãn mác rõ |
| Người nhận ăn kiêng, có bệnh | Tự chọn món phù hợp, tránh giỏ "đủ thứ" |
| Có đặc sản quê hoặc tay nghề riêng | Tự làm, kèm vài dòng viết tay |
| Không chắc người nhận cần gì | Hỏi khéo người nhà họ, hoặc chọn món dễ dùng như trà, gạo ngon, trái cây |
Góc nhìn hôm nay
Quà Tết thay đổi theo đời sống: từ con gà, cặp bánh tới giỏ quà nhập khẩu, rồi nay quay lại đặc sản vùng miền và đồ nhà làm. Cái không đổi là ý nghĩa đằng sau: một lời cảm ơn, một lời nhắc rằng mình còn nhớ nhau.
Nếu muốn đọc thêm về tâm lý tặng quà, có thể tìm các bài của Francis Flynn ở Đại học Stanford, hoặc các nghiên cứu về "tặng quà theo yêu cầu" đã dẫn ở trên. Còn về nếp biếu Tết xưa, các sách phong tục Việt Nam đầu thế kỷ 20 mô tả kỹ chuyện "đi Tết" thầy học, quan làng, họ hàng — đọc để thấy quà Tết luôn gắn với các mối quan hệ, chứ không chỉ là món đồ.
Câu hỏi thường gặp
Nên biếu quà Tết tự chuẩn bị hay giỏ quà làm sẵn?
Tuỳ người nhận. Với người thân, người bạn hiểu rõ, quà tự chọn đúng gu thường được quý hơn. Với đối tác, đồng nghiệp hoặc khi cần biếu nhiều nơi, giỏ quà làm sẵn tiện và trang trọng hơn.
Quà đắt tiền có được người nhận quý hơn không?
Nghiên cứu của Flynn và Adams (2009) cho thấy người tặng thường đánh giá quá cao vai trò của giá tiền; người nhận không cảm kích tăng theo giá như người tặng tưởng. Quà đúng nhu cầu thường quan trọng hơn quà đắt.
Có nên hỏi trước người nhận muốn quà gì?
Với người thân, hỏi khéo thường là cách tốt. Nghiên cứu của Gino và Flynn (2011) cho thấy người nhận hay quý món quà họ đã nói là muốn hơn món quà bất ngờ. Với dịp trang trọng, có thể hỏi người nhà của họ thay vì hỏi thẳng.
Giỏ quà Tết nên có những gì?
Không có danh sách bắt buộc. Nên chọn món người nhận dùng được: trà, cà phê, bánh mứt, trái cây, đặc sản. Tránh món người nhận phải kiêng, và kiểm tra hạn dùng của từng món.
Biếu rượu ngày Tết cần lưu ý gì?
Nên biết người nhận có uống rượu hay không trước khi biếu. Và nhắc nhau: đã uống rượu bia thì không lái xe, đó là quy định của pháp luật và là cách giữ an toàn ngày Tết.
