Sách giấy, sách điện tử hay sách nói đều là cách "đọc" thật sự, nhưng hợp với những việc khác nhau. Các tổng hợp nghiên cứu cho thấy đọc tài liệu kiến thức trên giấy thường hiểu tốt hơn một chút so với trên màn hình, nhất là khi bị giới hạn thời gian; với truyện, khác biệt gần như không có. Sách nói hợp khi tay và mắt bận, nhưng khó tua lại để suy ngẫm.
Ba cách đọc, ba "người bạn đồng hành"
Sách giấy là cách quen nhất: cầm được, lật được, gạch được, xếp lên kệ được. Sách điện tử trên điện thoại, máy đọc sách hay máy tính bảng thì nhẹ, mang cả thư viện trong túi, tra từ ngay. Sách nói — người đọc thu âm cả cuốn — cho phép "đọc" lúc đi xe buýt, nấu cơm, chạy bộ.
Người Việt có thói quen nghe kể chuyện từ lâu: chương trình đọc truyện đêm khuya trên sóng phát thanh từng gắn với nhiều thế hệ, ông bà kể chuyện cho cháu trước giờ ngủ. Sách nói chỉ là phiên bản mới của một thói quen rất cũ.
Người ta đang đọc bằng gì: số liệu có nguồn
Việt Nam chưa có điều tra quy mô quốc gia nào được công bố rộng rãi so sánh ba hình thức này, nên không có con số đáng tin để nêu. Số liệu theo dõi đều đặn nhất hiện có là của Trung tâm Nghiên cứu Pew (Mỹ):
| Khảo sát Pew (người trưởng thành ở Mỹ, đọc trong 12 tháng qua) | Năm 2021 | Năm 2025 |
|---|---|---|
| Sách giấy | 65% | 64% |
| Sách điện tử | 30% | 31% |
| Sách nói | 23% | 26% |
| Đọc ít nhất một cuốn, bất kỳ hình thức | 75% | 75% |
Khảo sát năm 2021 làm từ 25/1 tới 8/2/2021 với 1.502 người; khảo sát năm 2025 làm từ 6 tới 16/10/2025 với 8.046 người. Pew nhận xét các tỉ lệ này gần như không đổi từ 2021. Hai điểm đáng rút ra: sách giấy vẫn dẫn đầu ở một nước rất chuộng công nghệ, và nhiều người dùng song song nhiều hình thức chứ không bỏ hẳn giấy. Đây là số liệu nước Mỹ, không nên dùng để suy ra thói quen người Việt.
Đọc trên giấy có hiểu tốt hơn không
Năm 2018, Pablo Delgado, Cristina Vargas, Rakefet Ackerman và Ladislao Salmerón đăng trên Educational Research Review một phân tích tổng hợp 54 nghiên cứu từ 2000 tới 2017, với hơn 170.000 người tham gia, so sánh đọc cùng một văn bản trên giấy và trên thiết bị số. Kết quả:
- Đọc trên giấy hiểu tốt hơn trên màn hình một chút — mức chênh nhỏ nhưng nhất quán.
- Lợi thế của giấy lớn hơn khi người đọc bị giới hạn thời gian.
- Lợi thế này có ở văn bản thông tin (kiến thức, sách giáo khoa), nhưng không thấy ở văn bản thuần tự sự như truyện.
- Khoảng cách không thu hẹp qua các năm mà còn có xu hướng tăng, dù người ta ngày càng quen màn hình.
Giới nghiên cứu gọi hiện tượng này là "hiệu ứng màn hình kém hơn". Một giải thích hay gặp: trên màn hình, ta có thói quen lướt nhanh như đọc tin, nên đọc nông hơn và tự tin quá mức về độ hiểu của mình.
Nhớ "chuyện gì xảy ra lúc nào": cái lợi của trang giấy
Năm 2019, Anne Mangen, Gérard Olivier và Jean-Luc Velay đăng trên Frontiers in Psychology một thí nghiệm cho 50 người đọc một truyện trinh thám dài khoảng 28 trang, nửa đọc trên máy đọc sách Kindle, nửa đọc bản in. Ở hầu hết các bài kiểm tra, hai nhóm làm như nhau. Khác biệt nằm ở việc xếp lại trình tự các sự kiện: người đọc bản in làm tốt hơn. Các tác giả cho rằng cảm giác độ dày trang đã đọc bên tay trái, trang còn lại bên tay phải giúp ta "định vị" câu chuyện — một thứ máy đọc sách không tái tạo được.
Sách nói có tính là "đọc" không
Đây là câu hỏi hay gây tranh luận vui. Năm 2016, Beth Rogowsky, Barbara Calhoun và Paula Tallal đăng trên SAGE Open một thí nghiệm chia 91 người thành ba nhóm: nghe sách nói, đọc sách điện tử, hoặc vừa nghe vừa đọc cùng một đoạn sách phi hư cấu. Kiểm tra ngay sau và sau hai tuần, ba nhóm hiểu như nhau.
Cần lưu ý: nhóm "đọc" ở đây đọc trên máy, không phải sách giấy; và người nghe trong thí nghiệm ngồi yên tập trung. Ngoài đời, nghe sách khi đang lái xe máy giữa giờ cao điểm thì khác hẳn. Cái yếu của sách nói là khó dừng lại suy nghĩ, khó lật lại đoạn trước. Cái mạnh là giọng đọc tốt có thể làm câu chuyện sống động, và nó mở cửa cho người khiếm thị, người lớn tuổi mắt kém, người khó đọc chữ.
So sánh nhanh ba hình thức
| Tiêu chí | Sách giấy | Sách điện tử | Sách nói |
|---|---|---|---|
| Học, ghi chú, ôn thi | Tốt nhất — gạch, ghi lề, lật lại dễ | Tìm kiếm, đánh dấu nhanh | Khó ghi chú, khó tra lại |
| Đọc truyện giải trí | Tốt | Tốt | Tốt, nếu giọng đọc hợp |
| Mang theo khi đi xa | Nặng, chiếm chỗ | Nhẹ, cả thư viện trong túi | Chỉ cần điện thoại và tai nghe |
| Tay, mắt đang bận | Không được | Không được | Được |
| Đọc trước khi ngủ | Không có ánh sáng màn hình | Nên dùng máy đọc sách mực điện tử hoặc giảm sáng | Có hẹn giờ tắt |
| Cho trẻ nhỏ | Bố mẹ đọc cùng, chỉ tranh | Dễ bị phân tâm sang ứng dụng khác | Bổ sung, không thay giờ đọc cùng bố mẹ |
| Tặng, giữ làm kỷ niệm | Có chữ ký, có kệ sách | Khó | Khó |
Góc nhìn hôm nay: đừng chọn phe, hãy chọn việc
Ngày 21/4 hằng năm là Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam; nhiều thư viện, đường sách tổ chức hoạt động trong dịp này — một dịp tốt để thử hình thức đọc mình chưa quen. Một cách chia đơn giản mà nhiều người đọc nhiều đang dùng:
- Sách cần học, cần nhớ: giấy, đọc chậm, có bút.
- Truyện, sách nhẹ: hình thức nào tiện thì dùng.
- Thời gian "chết": đi đường, rửa bát, xếp quần áo — sách nói.
- Đi du lịch, sống ở nhà nhỏ: sách điện tử.
Bảng tự hỏi: bạn hợp kiểu đọc nào
| Nếu bạn… | Thì hợp với… |
|---|---|
| Hay quên nội dung khi đọc trên điện thoại | Sách giấy cho sách quan trọng |
| Đi làm mất một tiếng mỗi ngày bằng xe buýt | Sách nói, hoặc sách điện tử nếu không say xe |
| Thích tra từ, đọc sách tiếng Anh | Sách điện tử có từ điển tích hợp |
| Thích cảm giác sở hữu, xếp kệ | Sách giấy |
| Mắt mỏi, khó đọc chữ nhỏ | Sách điện tử phóng chữ, hoặc sách nói |
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách giấy có tốt hơn đọc sách điện tử không?
Với sách kiến thức, phân tích tổng hợp của Delgado và cộng sự (2018) cho thấy đọc giấy hiểu tốt hơn một chút, nhất là khi bị giới hạn thời gian. Với truyện, khác biệt gần như không có. Nên chọn theo mục đích đọc.
Nghe sách nói có được tính là đọc sách không?
Nghiên cứu của Rogowsky và cộng sự (2016) thấy người nghe sách nói hiểu nội dung tương đương người đọc sách điện tử. Điều kiện là nghe tập trung; nghe khi đang làm việc cần chú ý thì hiểu kém hơn.
Đọc sách trên điện thoại có hại mắt không?
Nhìn màn hình gần trong thời gian dài dễ gây mỏi mắt. Nên nghỉ mắt định kỳ, tăng cỡ chữ, giảm độ sáng khi đọc trong phòng tối; nếu mắt mỏi, khô kéo dài, hãy đi khám mắt.
Người Mỹ đọc sách giấy hay sách điện tử nhiều hơn?
Theo khảo sát của Pew tháng 10/2025, 64% người trưởng thành ở Mỹ đọc sách giấy trong năm qua, so với 31% đọc sách điện tử và 26% nghe sách nói. Nhiều người dùng song song nhiều hình thức.
Cho trẻ nghe sách nói thay đọc sách được không?
Sách nói là bổ sung tốt, nhưng không thay được việc bố mẹ đọc cùng con, chỉ tranh, hỏi chuyện. Trẻ nhỏ học ngôn ngữ nhiều nhất qua trò chuyện qua lại với người lớn.
