Tết Dương lịch và Tết Nguyên đán: người Việt ăn hai cái Tết thế nào

Người Việt ăn hai cái Tết mỗi năm: Tết Dương lịch ngày 1/1 theo lịch Gregory, và Tết Nguyên đán vào mùng một tháng Giêng âm lịch, thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 tới giữa tháng 2 dương lịch. Tết Dương lịch nhẹ nhàng, giống một ngày hội đếm ngược; Tết Nguyên đán mới là Tết "thật" với cúng tổ tiên, sum họp, chúc Tết. Luật lao động phản ánh đúng thứ bậc ấy: Tết Dương lịch nghỉ 1 ngày, Tết Âm lịch nghỉ 5 ngày.

Hai bộ lịch, hai ngày đầu năm

Dương lịch mà ta dùng là lịch Gregory, do Giáo hoàng Grêgôriô XIII ban hành năm 1582 để sửa sai số của lịch Julius. Lịch này tính theo vòng quay của Trái Đất quanh Mặt Trời, một năm 365 hoặc 366 ngày. Ngày nay hầu hết các nước dùng nó trong hành chính, nên 1/1 là ngày đầu năm chung của thế giới.

Âm lịch của người Việt thật ra là âm dương lịch: tháng tính theo Mặt Trăng (mỗi tháng bắt đầu từ ngày sóc, khi trăng không nhìn thấy), nhưng năm được điều chỉnh theo Mặt Trời bằng cách thêm tháng nhuận, để Tết luôn rơi vào cuối đông – đầu xuân. Đó là lý do ngày Tết Nguyên đán "nhảy" mỗi năm khi nhìn trên lịch dương.

Âm lịch Việt Nam không hoàn toàn giống Trung Quốc

Việt Nam tính âm lịch theo múi giờ UTC+7, còn Trung Quốc theo UTC+8. Khoảnh khắc trăng mới đôi khi rơi vào gần nửa đêm, nên một giờ chênh lệch có thể làm ngày đầu tháng khác nhau. Kết quả là có năm Tết của Việt Nam khác Trung Quốc. Năm 2007 (Đinh Hợi), mùng một Tết ở Việt Nam là 17/2, sớm hơn Trung Quốc một ngày; năm 1985 (Ất Sửu), Tết Việt Nam còn sớm hơn Trung Quốc cả một tháng. Theo các bài tính lịch đăng trên báo Nhân Dân, trong thế kỷ 21 còn hai năm nữa Tết Việt Nam sớm hơn Trung Quốc một ngày: 2030 và 2053.

Chuyện này có hệ quả rất đời thường: năm 2007, nhiều lịch bloc in theo lịch vạn niên Trung Quốc nên ghi sai ngày ba mươi Tết, như báo chí thời đó phản ánh.

Tết Dương lịch: Tết của nhịp sống hiện đại

Người Việt quen gọi Tết Dương lịch là "Tết Tây", phản ánh việc ngày 1/1 đến với nếp sống Việt qua tiếp xúc với phương Tây. Ngày nay, Tết Dương lịch có những nét riêng:

• Đếm ngược: các thành phố lớn tổ chức chương trình nghệ thuật, đếm ngược, có nơi bắn pháo hoa.
• Tổng kết năm: công ty, trường học khoá sổ, đánh giá, đặt mục tiêu mới theo năm dương.
• Kỳ nghỉ ngắn: theo Bộ luật Lao động 2019, Tết Dương lịch được nghỉ 1 ngày; nếu rơi gần cuối tuần thì thành kỳ nghỉ ngắn để đi chơi gần.
• Không nặng nghi lễ: ít nhà cúng lễ lớn, chủ yếu là hội họp bạn bè, ăn uống, đi chơi.

Tết Nguyên đán: Tết của gia đình và tổ tiên

"Nguyên đán" nghĩa là buổi sáng đầu tiên của năm. Tết Nguyên đán kéo dài nhiều ngày, bắt đầu từ trước đó cả tuần với lễ ông Công ông Táo (23 tháng Chạp), tảo mộ, dọn nhà, gói bánh, tất niên, giao thừa, rồi những ngày đầu năm chúc Tết, đi lễ, cho tới lễ hoá vàng. Bộ luật Lao động 2019 dành cho Tết Âm lịch 5 ngày nghỉ hưởng nguyên lương, nhiều nhất trong các dịp lễ.

Với người Việt, nhiều mốc của đời sống vẫn tính theo năm âm: tuổi mụ, năm tuổi theo con giáp, ngày giỗ, rằm, mùng một. Vì vậy dù công việc chạy theo lịch dương, cảm giác "sang năm mới thật sự" của nhiều người vẫn đến vào giao thừa âm lịch.

Bảng so sánh hai cái Tết

Các nước khác ăn Tết thế nào

• Nhật Bản: năm 1873, thời Minh Trị, Nhật chuyển sang lịch Gregory và dời Tết (Oshōgatsu) sang ngày 1/1. Từ đó Nhật chủ yếu ăn một cái Tết theo lịch dương.
• Trung Quốc: dùng lịch dương trong hành chính từ đầu thời Dân Quốc (1912); Tết âm lịch được gọi là Xuân tiết và vẫn là dịp lễ lớn nhất năm.
• Hàn Quốc: ăn cả Tết dương và Tết âm (Seollal), trong đó Seollal là dịp đoàn tụ gia đình.
• Việt Nam: giữ cả hai, nhưng Tết Nguyên đán vẫn là Tết chính.

Có nên gộp hai Tết làm một?

Thỉnh thoảng lại có ý kiến đề xuất gộp Tết Nguyên đán vào Tết Dương lịch cho gọn, nhất là khi bàn chuyện kỳ nghỉ dài ảnh hưởng sản xuất, xuất khẩu. Phía còn lại cho rằng Tết Nguyên đán gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và đời sống nông nghiệp, không thể dời ngày mà giữ được hồn. Đây là tranh luận còn mở; điều có thể nói chắc là đến nay Việt Nam vẫn giữ cả hai, với Tết Nguyên đán là kỳ nghỉ chính.

Bảng tự hỏi: bạn sống "Tết nào" nhiều hơn

Góc nhìn hôm nay

Hai cái Tết không cạnh tranh mà bổ sung nhau. Tết Dương lịch là cột mốc của công việc và đời sống chung với thế giới; Tết Nguyên đán là cột mốc của gia đình, dòng họ và nhịp mùa màng. Một người Việt bình thường có thể đặt kế hoạch năm mới vào 1/1 rồi chờ thêm vài tuần để thật sự "ăn Tết".

Muốn hiểu sâu cách tính âm lịch Việt Nam, có thể tìm đọc các bài phổ biến của Hồ Ngọc Đức (người viết chương trình tính âm lịch Việt Nam được dùng rộng rãi) về thuật toán âm lịch, hoặc các bài viết về lý do Tết Việt Nam và Trung Quốc đôi khi lệch nhau. Đọc xong, bạn sẽ hiểu vì sao lịch treo tường không nên chép từ lịch nước ngoài.