Ta xem lại mãi một bộ phim cũ vì lần xem lại cho những thứ lần đầu không cho được: cảm giác an toàn vì biết trước mọi thứ, cơ hội thấy chi tiết từng bỏ qua, và cách quay về một quãng đời cũ. Nghiên cứu cho thấy người ta thường đánh giá thấp niềm vui của việc xem lại — lần thứ hai, thứ ba thường thú vị hơn ta tưởng.
Thói quen rất phổ biến mà ít ai giải thích
Nhiều gia đình Việt có những bộ phim "mùa nào cũng chiếu": bộ "Tây Du Ký" bản truyền hình năm 1986 được các đài phát lại nhiều lần, đến mức nhiều người thuộc lòng nhạc mở đầu và lời thoại. Có người tối nào mệt cũng mở lại vài tập phim sitcom quen. Có người mỗi dịp cuối năm lại xem lại đúng một bộ phim Giáng sinh. Trong khi kho phim trực tuyến có hàng nghìn tựa chưa xem, ta vẫn bấm vào cái cũ.
Nghe có vẻ "lười", nhưng các nhà nghiên cứu tiêu dùng và tâm lý học đã chỉ ra đây là một lựa chọn có lý do.
Năm lý do người ta xem lại
Năm 2012, Cristel Antonia Russell và Sidney Levy đăng trên Journal of Consumer Research một nghiên cứu phỏng vấn sâu những người hay đọc lại sách, xem lại phim, quay lại nơi chốn cũ ở Mỹ và New Zealand. Họ gọi đây là "tiêu dùng lại có chủ ý" — khác với thói quen hay nghiện, vì người ta tự chọn lặp lại. Từ các cuộc phỏng vấn, có thể gom thành mấy động cơ chính:
| Động cơ | Nghĩa là | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Quay về | Trở lại một trạng thái, một quãng đời | Xem lại phim hoạt hình tuổi thơ để thấy mình lại là đứa trẻ |
| Hiểu sâu hơn | Thấy thêm những tầng nghĩa, chi tiết mới | Xem lại phim trinh thám để soi các manh mối cài sẵn |
| Kiểm lại ấn tượng cũ | Xem mình còn thấy như xưa không | "Hồi đó thấy phim này hay lắm, giờ xem lại thử" |
| Chia sẻ với người mới | Xem lại cùng người chưa xem | Bố mẹ xem lại phim tuổi trẻ cùng con |
| Dùng cảm xúc hiệu quả | Biết chắc phim cho cảm xúc mình cần | Buồn thì mở lại phim hài quen, chắc chắn cười |
Người tham gia cũng kể rằng lần xem lại cho họ nhìn thấy chính mình đã thay đổi thế nào — cùng một bộ phim, mười tám tuổi thấy một đằng, ba mươi tuổi thấy một nẻo.
Ta đánh giá thấp niềm vui của lần xem lại
Năm 2019, Ed O'Brien (Đại học Chicago) đăng trên Journal of Personality and Social Psychology loạt bảy nghiên cứu với tổng cộng hơn 3.300 người. Ông so sánh hai nhóm: một nhóm dự đoán mình sẽ thích lần trải nghiệm thứ hai đến đâu, nhóm kia thực sự trải nghiệm lại — xem lại một bộ phim, đi lại một triển lãm. Kết quả: người ta dự đoán thấp hơn mức thích thật. Niềm vui lần hai có thể giảm, nhưng giảm ít hơn nhiều so với tưởng tượng.
Lý do theo O'Brien: lần lặp lại không lặp lại hoàn toàn. Với những thứ phức tạp như một bộ phim, lần xem sau ta phát hiện ra thứ mới — một ánh mắt, một câu thoại, một chi tiết phía sau. Phim càng nhiều lớp, lần xem lại càng "lời". Ông cũng thấy người ta đôi khi bỏ công sức để tránh lặp lại, dù lặp lại sẽ vui bằng hoặc hơn lựa chọn mới.
Phim quen như một người bạn
Năm 2009, Jaye Derrick, Shira Gabriel và Kurt Hugenberg đăng trên Journal of Experimental Social Psychology nghiên cứu về "người thay thế xã hội". Họ thấy khi cảm thấy cô đơn, người ta có xu hướng tìm đến chương trình truyền hình yêu thích, và việc nghĩ về chương trình đó giúp giảm cảm giác bị bỏ rơi. Nhân vật quen thuộc trong một bộ phim xem đi xem lại hoạt động giống những người bạn — ta biết họ sẽ nói gì, làm gì, và điều đó dễ chịu.
Các tác giả gọi đây là bằng chứng ban đầu, và để ngỏ câu hỏi: phim quen chỉ tạm làm dịu nỗi cô đơn, hay thật sự lấp được nhu cầu kết nối? Trong đời thực, phim quen là một chỗ dựa tốt cho những tối mệt mỏi, nhưng không thay được bạn bè thật.
Biết trước kết thúc lại là một điểm cộng
Khi mệt mỏi, căng thẳng, não không muốn phải đoán. Phim mới bắt ta theo dõi nhân vật mới, lo cho số phận chưa biết. Phim cũ thì không có rủi ro: ta biết đoạn nào buồn, đoạn nào cười, và biết chắc kết có hậu. Đó là lý do nhiều người mở phim cũ làm "nhạc nền" khi làm việc nhà hay trước khi ngủ — họ không cần xem, chỉ cần có mặt của nó.
Cũng vì thế, mùa thi cử, mùa dịch, những giai đoạn bấp bênh thường là lúc người ta quay lại phim cũ nhiều nhất. Cái quen thuộc là một cách tự trấn an.
Trẻ con đòi xem lại một bộ phim hai mươi lần
Bố mẹ có con nhỏ đều quen cảnh này: bé đòi xem đi xem lại một bộ phim hoạt hình, nghe đi nghe lại một bài hát, đọc đi đọc lại một cuốn truyện đến mức người lớn thuộc lòng. Với người lớn thì phát chán, nhưng với trẻ thì mỗi lần lặp lại là một lần hiểu thêm: lần này bé để ý câu thoại, lần sau bé đoán trước được cảnh tiếp theo và thích thú vì mình đoán đúng. Sự lặp lại giúp trẻ thấy thế giới có trật tự, đoán được.
Nhiều người lớn xem lại phim cũ cũng vì một lý do tương tự, chỉ là ta ít khi nói ra: trong một ngày nhiều bất ngờ, được ngồi trước một câu chuyện mình biết rõ từng đoạn là một cảm giác yên tâm hiếm hoi.
Khi nào nên thử phim mới
Xem lại không có gì xấu, nhưng nếu bạn nhận ra:
- Bạn chỉ xem lại vì ngại chọn, lướt danh sách phim mới cả nửa tiếng rồi lại mở phim cũ;
- Bạn thấy chán mà vẫn bật vì thói quen;
- Bạn tránh mọi thứ mới cả ngoài chuyện xem phim;
thì hãy thử một luật đơn giản: một phim cũ, một phim mới. Nhờ bạn bè giới thiệu một bộ phim họ chắc chắn thích, để bớt nỗi ngại "lỡ xem phải phim dở".
Bảng tự hỏi: lần xem lại này của bạn thuộc kiểu nào
| Nếu bạn… | Thì bạn đang… | Thử thêm |
|---|---|---|
| Mở phim tuổi thơ mỗi khi nhớ nhà | Quay về, tự an ủi | Gọi điện cho người thân sau khi xem |
| Dừng hình để soi chi tiết | Tìm hiểu sâu hơn | Đọc thêm về hậu trường, kịch bản |
| Xem lại cùng người yêu, con cái | Chia sẻ trải nghiệm | Hỏi họ thấy cảnh nào hay nhất |
| Bật phim cũ làm nền khi làm việc | Tìm sự quen thuộc, yên tâm | Thử nhạc không lời nếu cần tập trung hơn |
| Xem lại nhưng thấy không còn hay | Thấy chính mình đã thay đổi | Ghi lại vì sao — đó là một phát hiện thú vị |
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta thích xem đi xem lại một bộ phim?
Vì phim quen cho cảm giác an toàn, giúp quay về một quãng đời cũ, và mỗi lần xem lại đều có chi tiết mới để phát hiện. Nghiên cứu của Russell và Levy (2012) gọi đây là "tiêu dùng lại có chủ ý" với nhiều động cơ khác nhau.
Xem lại phim cũ có làm giảm niềm vui không?
Có thể giảm một chút, nhưng ít hơn ta tưởng. Ed O'Brien (2019) thấy người ta thường dự đoán lần trải nghiệm lại kém vui hơn thực tế, vì không lường được những điều mới sẽ phát hiện ra.
Xem lại phim cũ khi buồn có tốt không?
Với nhiều người, đó là cách tự an ủi hiệu quả vì biết chắc phim sẽ đem lại cảm xúc mình cần. Nghiên cứu của Derrick và cộng sự (2009) cho thấy chương trình yêu thích giúp giảm cảm giác cô đơn, nhưng không thay được kết nối với người thật.
Vì sao Tây Du Ký được chiếu lại nhiều lần mà vẫn có người xem?
Bộ phim gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt, có câu chuyện quen, nhạc phim quen và dễ xem cùng cả nhà. Xem lại nó vừa là giải trí, vừa là quay về một ký ức chung.
