Không có con số thần kỳ, nhưng các thí nghiệm thành công với trẻ em thường cho nếm một món khoảng 8 tới 14 lần, mỗi ngày một miếng nhỏ, trong vòng hai tuần, và không ép. Sau chừng ấy lần, mức thích và lượng ăn tăng lên rõ so với nhóm không được nếm. Nguyên tắc chung là: món lạ cần thời gian để thành món quen, và cái "ghét" ban đầu nhiều khi chỉ là "chưa quen".
"Con không thích, con chưa ăn bao giờ"
Đây là tựa đề nguyên văn (dịch ra) của một bài báo năm 1982 của Leann Birch và D. W. Marlin trên tạp chí Appetite. Hai tác giả cho trẻ hai tuổi nếm các món lạ với số lần khác nhau, rồi hỏi trẻ thích món nào. Kết quả: món nào được nếm nhiều lần hơn thì trẻ thích hơn.
Câu tựa đề tóm đúng một điều mà phụ huynh nào cũng gặp: trẻ tuyên bố "con không thích" một món mà chưa hề nếm, hoặc mới nếm một lần. Với não của trẻ, lạ gần như đồng nghĩa với đáng ngờ. Muốn đổi "đáng ngờ" thành "quen", cần nhiều lần gặp lại mà không có gì tệ xảy ra. Tâm lý học gọi đây là hiệu ứng tiếp xúc lặp lại; phần tâm lý chung về "càng gặp càng thích" được bàn ở mục tâm lý của sở thích, còn ở đây ta xem nó vận hành thế nào với miếng ăn.
Thí nghiệm ớt chuông đỏ ở London
Năm 2003, nhóm của Jane Wardle (University College London) công bố trên European Journal of Clinical Nutrition một thí nghiệm ở ba trường tiểu học tại London. Có 49 trẻ tham gia (trong 72 trẻ được mời, phụ huynh đồng ý cho 49). Món được chọn là ớt chuông đỏ ngọt, thứ rau các bé chưa quen.
| Nhóm | Làm gì trong 2 tuần | Kết quả |
|---|---|---|
| Tiếp xúc | 8 buổi, mỗi buổi được mời nếm ớt chuông, ăn bao nhiêu tuỳ thích | Mức thích và lượng ăn tăng rõ so với đối chứng |
| Phần thưởng | 8 buổi, ăn ít nhất một miếng thì được chọn một hình dán | Ở mức giữa, không khác biệt rõ với hai nhóm còn lại |
| Đối chứng | Không làm gì thêm | Không thay đổi đáng kể |
Nguồn: Wardle, Herrera, Cooke, Gibson, European Journal of Clinical Nutrition, 2003.
Điểm đáng chú ý: chỉ việc mời nếm, không ép, không thưởng lại hiệu quả hơn so với đối chứng một cách rõ ràng, còn treo phần thưởng thì không vượt trội hơn.
Thí nghiệm tại nhà: 14 ngày, mỗi ngày một miếng
Cũng năm 2003, nhóm của Wardle công bố trên tạp chí Appetite một thí nghiệm khác, lần này do chính bố mẹ làm tại nhà. 156 phụ huynh có con 2–6 tuổi được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm sau một buổi nếm thử để chọn ra một loại rau trẻ không thích:
- Nhóm tiếp xúc: mỗi ngày cho con nếm loại rau đó, liên tục 14 ngày.
- Nhóm thông tin: được tư vấn dinh dưỡng và nhận tờ hướng dẫn.
- Nhóm đối chứng: không can thiệp gì thêm.
Sau đợt can thiệp, chỉ nhóm tiếp xúc có mức tăng rõ trên cả ba chỉ số: trẻ thích hơn, xếp hạng loại rau cao hơn, và ăn nhiều hơn. Nhóm chỉ được phát thông tin thì không thấy hiệu quả tương tự. Bài học rõ ràng: hiểu rau tốt chưa đủ, phải cho trẻ nếm thật.
Vậy rốt cuộc cần bao nhiêu lần?
Câu trả lời trung thực: tuỳ món, tuỳ người. Hai nghiên cứu trên dùng 8 buổi và 14 ngày, và đều thấy thay đổi. Không có nghĩa là lần thứ 8 thì phép màu xảy ra; với một số trẻ, một số món, cần ít hơn; với món đắng hơn, mùi mạnh hơn, có thể cần nhiều hơn. Thông điệp quan trọng hơn con số:
- Một hai lần từ chối chưa nói lên gì. Nhiều người bỏ cuộc sau vài lần, đúng lúc quá trình làm quen mới bắt đầu.
- Lượng nhỏ, đều đặn tốt hơn một lần nhiều.
- Không ép, không phạt. Mục tiêu là để món đó xuất hiện trong bữa ăn một cách bình thường.
Người lớn tập ăn có khác không
Nguyên tắc tương tự áp dụng cho người lớn, dù ít nghiên cứu theo đúng kiểu "nếm mỗi ngày" như với trẻ. Bằng chứng gần nhất là các nghiên cứu về muối: năm 1982, Bertino và cộng sự cho thấy sau vài tháng ăn nhạt, mức mặn người ta thấy ngon đã hạ xuống. Khẩu vị người lớn cũng thích nghi, chỉ là có thêm nhiều năm thói quen phải "gỡ".
Người lớn có lợi thế mà trẻ không có: biết vì sao mình muốn tập. Muốn ăn được rau mùi để đi ăn phở cùng người yêu, muốn ăn mắm tôm để không lạc lõng ở mâm bún đậu, muốn uống cà phê ít đường hơn vì sức khoẻ. Lý do rõ ràng giúp kiên nhẫn qua những lần đầu khó chịu.
Mẹo ghép với món đã thích
Một cách nhiều người dùng: ghép món lạ với hương vị mình đã thích. Rau đắng ăn kèm thịt nướng, mướp đắng nhồi thịt nấu canh, rau mùi giã vào nước chấm quen. Món quen "che chở" món lạ, và não dần gắn vị mới với cảm giác ngon. Cách này hợp lý về mặt tâm lý học học tập, nhưng cũng đừng che kỹ tới mức không còn nếm thấy món cần tập.
Khi nào không cần tập
Tập ăn không phải nghĩa vụ. Có những trường hợp nên dừng:
- Nghi dị ứng: từng nổi mẩn, sưng môi, khó thở sau khi ăn. Không tự thử lại, cần đi khám.
- Từng ngộ độc nặng vì món đó và vẫn thấy rất sợ: cho mình thời gian, không cần vội.
- Thử đủ nhiều mà vẫn ghét: đó có thể là gu thật của bạn, ví dụ người rất nhạy vị đắng hoặc nhạy mùi aldehyde trong rau mùi. Tôn trọng nó.
- Trẻ biếng ăn kéo dài, sụt cân, chậm lớn: không chỉ là chuyện khẩu vị, nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi.
Góc nhìn hôm nay: kế hoạch hai tuần
Dưới đây là một kế hoạch đơn giản, dựa trên cách làm của các nghiên cứu ở trên, dùng được cho trẻ (bố mẹ làm cùng) hoặc cho chính mình:
| Thời gian | Làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ngày 1 | Chọn một món duy nhất muốn tập | Đừng tập nhiều món cùng lúc |
| Ngày 1–14 | Mỗi ngày nếm một miếng nhỏ, đầu bữa ăn | Đầu bữa đang đói, dễ đón nhận hơn |
| Mỗi lần | Không ép ăn hết, nếm là được | Nhè ra cũng không sao |
| Trong bữa | Người lớn ăn cùng món đó một cách tự nhiên | Trẻ học bằng cách nhìn |
| Ngày 14 | Tự chấm lại mức thích | So với ngày đầu, không so với người khác |
Tự hỏi trước khi bắt đầu
- Mình (hoặc con) ghét món này vì đã ăn nhiều lần và thấy không hợp, hay vì chưa ăn đủ?
- Có lần trải nghiệm tệ nào gắn với món này không?
- Vì sao mình muốn tập? Lý do đó có đủ để kiên nhẫn hai tuần?
Câu hỏi thường gặp
Cần cho trẻ nếm bao nhiêu lần thì trẻ chịu ăn rau?
Không có con số cố định. Các thí nghiệm thành công của nhóm Wardle năm 2003 cho trẻ nếm 8 buổi hoặc mỗi ngày trong 14 ngày, và thấy mức thích, lượng ăn tăng rõ. Điều quan trọng là kiên nhẫn qua những lần từ chối đầu tiên.
Có nên thưởng để trẻ ăn rau?
Trong thí nghiệm ớt chuông đỏ năm 2003 ở London, nhóm được thưởng hình dán chỉ đạt kết quả ở mức giữa, không vượt trội rõ so với đối chứng. Nhóm chỉ được mời nếm, không ép, không thưởng mới tăng mức thích rõ rệt.
Người lớn có tập ăn món mình ghét được không?
Được, với nhiều món. Khẩu vị người lớn cũng thích nghi, như nghiên cứu ăn nhạt năm 1982 cho thấy mức mặn ưa thích giảm sau vài tháng. Nếm lượng nhỏ, đều đặn và ghép với hương vị quen sẽ dễ hơn.
Ép trẻ ăn có giúp trẻ thích món đó không?
Các nghiên cứu về tiếp xúc lặp lại đều mời nếm một cách nhẹ nhàng, không ép. Ép ăn dễ biến bữa ăn thành áp lực và gắn món đó với cảm giác khó chịu. Nên để món ăn xuất hiện đều đặn và để trẻ tự nếm.
Khi nào không nên cố tập ăn một món?
Khi nghi dị ứng, khi từng ngộ độc nặng mà vẫn rất sợ, hoặc khi đã thử nhiều lần mà vẫn ghét. Trẻ biếng ăn kéo dài, sụt cân nên được đưa đi khám bác sĩ nhi.